کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

کالابرگی که هرگز تمدید نمی شود !
ساعت ٧:٢۳ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ۱۳ امرداد ۱۳۸٩ 

سرانجام پس از 29 سال حاکمیت کالابرگ در نظام توزیع کالاهای اساسی ، بزودی رویه حمایت یارانه ای دولت از اقشار جامعه تغییر می کند و کوپن از چرخه اقتصادی کشورحذف می شود .

کالابرگ قطعه کاغذی کوچک و غیر قابل جعل ، حاوی مشخصات  یک مرکز توزیعی است که مجوزی برای دریافت کالا توسط ارائه دهنده آن نزد دستگاه عرضه کننده محسوب می شود .  این مجوز که به منظور توزیع کالاهای اساسی نخستین بار از سوی شوروی سابق در دوران حکومت کمونیستی مورد استفاده قرار گرفت ، از اوایل دهه 60 و همزمان با تشدید آتش جنگ تحمیلی در ایران مرسوم شد . دولت که در آن زمان به شدت گرفتار مشکلات تامین جبهه های جنگ بود ، برای تنظیم بازار داخلی و جلوگیری از قحطی و گرانی کالاهای اساسی راهی جز سهمیه بندی مواد غذایی و برخی مایحتاج اصلی مردم نداشت . از این رو با استفاده از مکانیزم کالابرگ ، سبد گسترده ای از اصلی ترین مایحتاج زندگی را با قیمت یارانه ای در میان تمامی اقشار جامعه توزیع می کرد .

این سبد در ابتدا شامل اقلامی نظیر برنج ، روغن نباتی ، قند ، شکر ، پنیر ، کره ، گوشت ، صابون ، بنزین و ... بود ولی به تدریج دامنه آن به 3 قلم کالا محدود شد . از آن زمان تاکنون 13 مرحله کوپن کالاهای اساسی در مناطق شهری ، روستایی و عشایری توزیع شده که هر مرحله بطور متوسط  28 ماه به طول انجامیده و شامل  100 قطعه کالابرگ با میزان سهمیه متفاوت بوده است . در کنار این ،  دولت از طریق کالابرگ های ویژه که سهمیه ای افزون بر کوپن های سراسری دارند از اقشار آسیب پذیر حمایت کرده است . 

این رویه اگرچه در ظاهر کاملا عادلانه است و دسترسی عامه مردم به حداقل نیازهای اساسی خود را توسط دولت تضمین می کند ، اما در واقع میلیاردها تومان یارانه حاصل از فروش نفت خام را که دولت تصمیم دارد به صورت غیر مستقیم  به مستحقان واقعی آن بپردازد ، بدون گزینش و بی هدف دراختیار تمامی اقشار جامعه اعم از فقیر و غنی قرار می دهد . به عبارت دیگر سهمیه محدودی از حمایت های دولتی را  که باید در اختیار نیازمندان واقعی قرار گیرد ،  ناعادلانه به  اغنیا می دهد .

مضاف بر این نظام سهمیه بندی یارانه و عرضه کالا توسط کوپن در سالهای اخیر نوعی تجارت سوداگرانه به شکل کوپن فروشی را در جامعه باب کرد که آثار منفی اجتماعی و اقتصادی آن برکسی پوشیده نیست .

در انتهای سومین دهه حاکمیت کوپن در چرخه اقتصادی  ایران ، رویکرد دولت به تحول اقتصادی و هدفمندی یارانه ها ظرف ماههای اخیر سبب شده تا استفاده از کالابرگ برای تخصیص یارانه به حداقل ممکن کاهش یابد و اگرچه پایان سیستم کوپنی در نظام توزیع هنوز از سوی هیچ مرجع رسمی اعلام نشده ، ولی  اعلام نشدن کالابرگ های جدید این مفهوم را در اذهان عمومی متبادر ساخته است که دولت از این پس قصد ندارد با رویه های قبلی و بدون هدف به کالاهای اساسی یارانه بپردازد .

بهترین گواه این ادعا ، اعلام  نشدن شماره کالابرگ جدید برای دریافت سهمیه کالاهای اساسی  ظرف 158 روز قبل است که تاخیری به این حد در طول 29 سال گذشته هیچوقت سابقه نداشته است  . هرچند درسالهای اخیر به حدی میزان وزنی سهمیه ها کاهش یافته که حتی اگر کالابرگ جدیدی برای دریافت کالاهای اساسی از سوی دولت اعلام شود  ، تاثیری در تامین مایحتاج عمومی  و برطرف شدن مشکل متقاضیان ندارد .

در روزهای گذشته برخی از رسانه های گروهی  به این مساله بطور شفاف در لابه لای اخبار و گزارش های خبری خود اشاره کرده اند و خواستار پاسخ صریح وزارت بازرگانی در مورد عاقبت نظام توزیع کالاهای اساسی  و تعیین تکلیف کوپن های باقیمانده از مرحله سیزدهم نزد مردم شده اند ، اما به نظر می رسد اهمیت ادامه سیستم عرضه کوپنی  در برابر نحوه هدفمند سازی و بازتوزیع یارانه ها بسیار کمتر است .

آنچه که امروز و در آستانه اجرای طرح تحول اقتصادی باید بصورت واضح به مردم اعلام شود، نگرش دولت نسبت به مفهوم اقشار آسیب پذیر است . گروه وسیعی از مردم کشور که سطح درآمد و رفاه آنها در سالهای اخیر به واسطه فشارهای تورمی دائما کاهش یافته  با این دغدغه  مواجهند که از این پس کمترین حمایت های دولت هم از آنها قطع می شود . اضطراب ناشی از آینده مبهم اقتصادی در اثر اطلاع رسانی ناقص دستگاههای مسئول در میان مردم موج می زند و آحاد جامعه نسبت به نتایج اجرای طرحی که اول و آخر آن مشخص نیست دیدگاه مثبتی ندارند . در چنین شرایطی مهم نیست که دولت از این پس با چه مکانیزمی می خواهد از اقشار آسیب پذیر حمایت کند. مهم تعریفی است که دولت به عنوان عامل توزیع یارانه ها از اقشار نیازمند حمایت دارد .

به ویژه آنکه روشهای به اجرا گذاشته شده برای شناسایی نیازمندان واقعی نظیر تکمیال فرم اطلاعات اقتصادی خانوار تاکنون کارایی لازم را نداشته و قابل اتکا نیستند.  

اگر قرار است که یارانه های نقدی بدون هدف همانند سیستم کوپنی در میان تمامی اقشار جامعه توزیع شود ،  هیچ توفیقی در هدفمندی یارانه ها کسب نکرده ایم بلکه جامعه را به دریافت پول نقد از دولت عادت داده ایم .

با وجود آنکه حدود دو ماه به تحقق وعده دولت در اجرای هدفمندی یارانه ها  باقی مانده ، هنوز تعریف مشخصی از خط فقر و افراد نیازمند حمایت های مستقیم یارانه ای  از سوی هیچیک از دستگاههای مسئول ارائه نشده و در چنین شرایطی تصمیم گیری های چشم بسته و یا عجولانه بسیار خطرناک تر از آثار منفی  سیستم کوپنی در چرخه اقتصادی است .

به نظر می رسد آنچه که دولت باید در فرصت باقیمانده تا شروع طرح هدفمندی یارانه  برای افکار عمومی تشریح کند ، مساله چگونگی  بازتوزیع میلیاردها تومان  یارانه  قطع شده در قالب این طرح است .

 نوشته : کامران نرجه

این یادداشت در صفحه 4 روزنامه اطلاعات 10 مرداد 1389 درج شده است


کلمات کلیدی: بازرگانی