کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

صنعت دریانوردی در گرداب آلودگی های زیست محیطی
ساعت ٩:٤٦ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٤ مهر ۱۳۸٦ 

سازمان بین‌المللی دریانوردی‌‌ ‌‌(IMO) همه ساله یکی از روزهای هفته آخر سپتامبر را در کشورهای عضو این سازمان به عنوان روز جهانی دریانوردی تعیین می‌کند تا فرصتی برای پرداختن به مشکلات صنعت دریانوردی در رسانه‌های گروهی فراهم شود.‌

در کشور ما نیز  سوم مهرماه  به عنوان روز دریانوردی تعیین شده و طی مراسم ویژه با حضور مدیران تمام ارگانهای دریائی کشور از دریانوردان نمونه قدردانی می‌شود.‌

یکی از رسوم همه ساله این روز در سراسر دنیا تعیین موضوعی خاص به عنوان مهمترین چالش صنعت دریانوردی است که زمینه تشریح اقدامات دولت‌ها برای رفع آن را فراهم می‌سازد.‌

نگرانی جامعه جهانی نسبت به تخریب محیط‌زیست‌دریائی موجب شد تا سازمان بین‌المللی دریانوردی‌‌‌(IMO) شعار امسال را <پاسخ ارگانهای دریائی به چالش‌های زیست‌محیطی> انتخاب کند.‌

‌<افسیموس میتروپولوس> دبیرکل‌ ‌IMO اخیراً نگرانی عمیق و هراس واقعی جامعه جهانی در باره آلاینده‌های محیط‌زیست مورد تاکید قرارداد و اعلام کرد که جامعه جهانی باید تلاش گسترده‌ای را آغاز کند تا تمام آحاد جامعه بین‌المللی وظیفه و نقش خود را در کاهش آلودگی محیط‌زیست ایفا کند.‌وی معتقد است که گام برداشتن در این مسیر مستلزم پرداخت هرگونه هزینه و انجام هر نوع فداکاری است و باید به عنوان یک شهروند مسئول با یک برنامه عملی هماهنگ در زمینه ارتقاء آموزش و آگاهی‌های مردم با هدف جلوگیری از وخیم شدن وضعیت آب سیاره زمین گام برداریم.‌

‌<میتروپولوس> معتقد است: زمین و منابع آن متعلق به آیندگان و نسل‌های بعدی است. سیاره‌ای که ما در آن زندگی می‌کنیم بسیار شکننده و ضعیف می‌باشد و عملکرد هریک از ما می‌‌تواند عواقب نامطلوبی را در تخریب محیط‌زیست دریائی به همراه داشته باشد.‌

دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی‌‌ ‌‌(IMO) می‌گوید: کنوانسیون‌ها و تعهدنامه‌هایی که کشورهای صاحب ناوگانهای دریائی برای حفاظت از ذخایر دریائی و محیط‌زیست به امضا رسانده‌اند، ضامن سلامت محیط پیرامون همگام با توسعه صنعت دریا نوردی است. بدین معنی که فعالیت‌های دریائی ارگانهای مختلف هم زمان با جهت‌گیری برای توسعه حمل و نقل در آب‌ها باید برای حفاظت از منابع بستر دریاها و محیط‌زیست دریائی سرمایه‌گذاری کند.‌

جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن بیش از 2700 کیلومتر ساحل در شمال و جنوب و با توجه به موقعیت خاص جغرافیائی، فعالیت 11 بندر تجاری، وجود 65 درصد ذخایر نفت خام و 35 درصد ذخایر گاز طبیعی در خلیج فارس و ذخایر غنی انرژی در دریای خزر طی سالهای اخیر تلاش‌های گسترده‌ای برای توسعه حمل‌ونقل دریائی خود کرده است. و با توجه به اینکه بالغ بر 90 درصد از کالاهای وارداتی و صادراتی کشور از طریق دریا جابجا می‌شود، ناوگان کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران با عبور از رکورد بزرگترین ناوگان دریائی خاورمیانه، جای خود را در بین کشتیرانی‌های مطرح دنیا باز می‌کند.‌

از سوی دیگر جمهوری اسلامی ایران تصمیم دارد طی 10 سال آینده بیش از 5/3 میلیارد دلار در خرید کشتی‌های بزرگ اقیانوس‌پیما و میلیون‌ها دلار در خرید تجهیزات نوین تخلیه و بارگیری بندری سرمایه‌گذاری کند.‌

ناوگان حمل مواد نفتی شرکت ملی کشتیرانی نفتکش نیز به سرعت در حال توسعه است و طی یکی دو سال آینده به چهارمین ناوگان نفتی دنیا تبدیل خواهد شد.‌

اما به موازات اهمیت یافتن صنعت دریانوردی در تولید ناخالص داخلی کشور، روز به روز برمیزان آلودگی‌های زیست‌محیطی در آب‌های ایران نیز افزوده می‌شود.‌

طبق بررسی‌های کارشناسی در اغلب نقاط دنیا 80درصد از آلودگی‌های دریا ناشی از فعالیت‌های دریانوردی و 20درصد مابقی ناشی از توسعه صنایع ساحلی است. یعنی صنعت دریانوردی در اغلب نقاط جهان نقش قابل توجهی در تخریب محیط‌زیست دریائی دارد. زیرا کشتی‌های بزرگ و تک جداره ناچارند برای حفظ تعادل در زمان تخلیه کالا اقدام به انباشت آب دریا در مخازن داخلی خود کنند که عموماً این مخازن آغشته به مواد نفتی و ذرات آلاینده محیط‌زیست است و هنگامی که دوباره آب بارگیری شده در مخازن خود را به دریا تخلیه می‌کنند، حجم زیادی از آلاینده‌های زیست محیطی را به دریا می‌ریزند.‌

امروزه مساله تخلیه آب توازن کشتی‌ها در مناطقی دورتر از مکان بارگیری شده به یکی از بزرگترین چالش‌های زیست محیطی تبدیل شده است. چرا که آب بارگیری شده در یک کشتی حاوی گونه‌های خاصی است که با اکوسیستم دریائی محیط تخلیه خود تفاوت دارد و بسیار پدیدآمده که ورود اجباری این گونه‌های جانوری توسط آب توازن کشتی‌ها به سواحل دور دست موجب از بین رفتن گونه‌‌های بومی و تخریب ذخایر دریائی شده است. از سوی دیگر تخلیه زباله‌های دریائی و نشست سوخت از کشتی‌‌ها رفته رفته به مشکلی بزرگ برای محیط‌زیست دریائی تبدیل می‌شود ولی نکته جالب اینجاست که در آب‌های تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران نقش عوامل آلاینده در تخریب محیط‌زیست دریائی کاملاً برعکس اغلب نقاط دنیاست.‌

بدین معنا که عمده‌ آلودگی‌های دریائی ایران منشاء ای غیر از صنعت دریانوردی دارند.‌

طبق آمار تقریباً 80 درصد از آلودگی‌های دریا در ایران ناشی از توسعه صنایع ساحلی است و صنعت دریانوردی با توجه به رعایت دقیق موازین زیست‌محیطی و عمل به کنوانسیون های بین‌المللی نقش ناچیزی در آلودگی محیط پیرامون خود دارد. توسعه صنایع نفت و گاز در خلیج فارس و دریای خزر، ورود پساب صنعتی کارخانجات ساحلی به دریا و استفاده از دریا به عنوان مکانی برای دفع زباله‌های خانگی به ویژه در مناطق روستایی از عوامل مهم تخریب محیط زیست دریائی در ایران به شمار می‌روند.‌

علاوه بر آن وجود زمین‌های دریائی برجا مانده از دوران جنگ تحمیلی در سواحل اروند رود و نیز تجهیزات و ادوات نظامی ناشی از لشگرکشی نیروهای بیگانه به خلیج فارس حیات سالم محیط‌زیست را با مخاطره روبرو کرده است.‌

در دریای خزر نیز توسعه روز افزون اکتشاف نفت توسط همسایگان شمالی و تخلیه زباله‌های سمی صنایع نظامی مستقر در سواحل جمهوری های آسیای میانه به رودخانه‌های ورودی دریای خزر، محیط‌زیست این منطقه را به شدت با مشکل روبرو کرده است.‌در این منطقه همچنین شاهد برداشت بی‌رویه ذخایر جنگل‌ها و در نتیجه سست شدن بنیان خاک و ورود املاح ساحلی به دریا هنگام بارندگی هستیم.‌

در مجمع آنچه که محیط‌زیست دریائی ایران را با خطر روبرو کرده، مشکلی فراتر از توسعه صنایع دریائی است که گناه آن به گردن فعالیت‌های دریا نوردی نوشته می‌شود. در حالی که ارگانهای دریائی از سالها قبل با پیوستن به معاهدات بین‌المللی نظیر کنوانسیون <مارپل> و تغییر نسل ناوگان دریائی کشور از کشتی‌های تک جداره به شناورهای دوجداره گام بزرگی را برای عدم آلوده‌سازی دریاها برداشته‌اند.‌سخت‌گیری سازمان بنادر و کشتیرانی در مورد تمام فعالان حمل و نقل دریائی و به منظور عمل به مقررات زیست‌محیطی عملاً امکان ورود آلاینده‌ها به محیط دریائی از محل شناورهای بزرگ و کوچک را ناچیز کرده است.‌

با این حال حفاظت از سلامت خلیج فارس و دریای خزر نیازمند تدابیر نظارتی و کنترلی ویژه‌ای است که مستلزم سرمایه‌گذاری در خرید تجهیزات و شناورهای جدید می‌باشد.‌

ورود این شناورهای کشتی به ناوگان نظارتی سازمان بنادر و کشتیرانی امکان کنترل بیشتر فعالیت‌های دریانوردی را در آب‌های تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران از سواحل دریای عمان گرفته از دهانه اروندرود در خلیج فارس، میسر می‌سازد.‌همچنین برگزاری مستمر کلاسهای آموزشی برای دریانوردان وکارکنان شناورهای بزرگ و کوچک و لنج‌های مسافری و سنتی در خلیج فارس و دریای خزر می‌‌تواند نقش بسزایی در ارتقاء سطح آگاهی فعالان عرصه دریا و نیز کاهش آلودگی محیط‌زیست دریائی داشته باشد.‌

از سوی دیگر پاکسازی محیط‌زیست دریائی در حیطه آب‌های تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران نیازمند رایزنی سیاسی با کشورهای همسایه است. همکاری دولت عراق در پاکسازی اروند رود از شناورهای مغروق دوران جنگ‌تحمیلی و نیز همکاری کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس در نظارت شدید بر ورود و خروج کشتی‌ها در بنادر و مراقبت از تخلیه آب توازن شناورهای بیگانه در آب‌های ساحلی نقش به سزایی در کنترل شرایط زیست‌محیطی آب‌های منطقه‌ای دارد.‌

کشورهای حاشیه دریای خزر نیز باید با هماهنگی کامل نسبت به تعیین یک رژیم حقوقی برای حفاظت از محیط‌زیست پیرامون خود و نیز جلوگیری از تخریب ذخایر دریائی توسط فعالیت‌های صنعتی همسایگان اقدام کنند.

‌در سایه اتخاذ این سیاست‌های شدید کنترلی رنگ آبی بر بستر خلیج فارس و دریای خزر باقی خواهد ماند و ذخایر غنی آن به نسل‌های بعدی نیز خواهد رسید.‌

‌نوشته : کامران نرجه‌    Kamran   Narjeh

این مطلب در تاریخ ۳ مهر ۱۳۸۶ در صفحه ۱۷ روزنامه اطلاعات چاپ شده است