کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

بازارشناسی ترکمنستان
ساعت ٤:٠۱ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱٩ فروردین ۱۳۸٧ 

ویژگی های اقلیمی و جغرافیایی
 
جمهوری ترکمنستان با ‫488 هزار و ‫100 کیلومترمربع مساحت در آسیای میانه و در کنار دریای خزر قرار دارد.‏ این کشور از سمت جنوب به طول ‫992 کیلومتر با جمهوری اسلامی ایران, از سمت شرق به‌طول ‫744 کیلومتر با افغانستان, از سمت شمال شرقی به طول ‫1621 کیلومتر با ازبکستان و از سمت شمال غربی به طول ‫379 کیلومتر با قزاقستان هم مرز است‌.‏ طول خطوط ساحلی ترکمنستان با دریای‌خزر در قسمت غربی به ‫1768 کیلومتر می‌رسد
ترکمنستان سرزمین پست و مسطحی است و بیابان‌های خشک اغلب نقاط آن را پوشانده‌اند.‏ تنها‫3 درصد از خاک این سرزمین قابل کشاورزی است و ‫63 درصد از آن به مراتع طبیعی تعلق دارد.‏ ارتفاع بلندترین نقطه ترکمنستان در قله ‫"آیری بابا‫" به ‫3139 متر می‌رسد.‏ از سوی دیگر, کوه‌های ‫"کپه داغ‌‫" و ‫"پاراپامیر‫" در جنوب غربی این کشور قرار دارند و رودخانه آمودریا با ‫2620 کیلومتر درازا در این کشور جاریست‌.‏ کانال معروف ‫"قره‌قوم‌‫" به عنوان بزرگترین کانال دنیا در آینده رودخانه آمودریا را به دریای خزر وصل می‌کند.‏ به دلیل وجود صحرای برهنه قره‌قوم, ترکمنستان آب و هوای گرم و خشکی دارد و میزان بارندگی آن در نقاط صحرایی به ‫80 میلی‌متر می‌رسد, اما در نقاط کوهستانی هم مرز با ایران ‫300 میلی‌متر در سال باران دریافت می‌شود
 
ویژگی های جمعیتی ،بهداشتی و فرهنگی
 
 طبق جدیدترین برآورد (جولای سال ‫2000 میلادی) ترکمنستان بالغ بر ‫5 میلیون و ‫118 هزار نفر جمعیت دارد.‏ نرخ رشد جمعیت ترکمنستان حدود ‫1/87 درصد است, در حالیکه میانگین نرخ مذکور در فاصله سال‌های ‫1990 تا ‫1998 حدود ‫1/3 درصد بود.‏
به طور میانگین در هر کیلومترمربع از خاک این سرزمین ‫10/48 نفر زندگی می‌کنند.‏ همچنین نسبت جمعیت شهری ترکمنستان به ‫45 درصد می‌رسد.‏
77 درصد از مردم این سرزمین از نژاد ترکمن, ‫9/2 درصد ازبک, ‫6/7 درصد روس, ‫2 درصد قزاق و ‫5/1 درصد از سایر نژادها هستند.‏ همچنین ‫89 درصد از ترکمن‌ها مسلمان, ‫9 درصد مسیحی (ارتدوکس شرقی) و ‫2 درصد پیرو سایر ادیان هستند
زبان ترکمنی زبان رسمی مردم این سرزمین است, ولی هنوز هم پس از استقلال ترکمنستان از اتحادجماهیرشوروی, در امور اداری این جمهوری از زبان روسی استفاده می‌شود.‏ اقلیتی از مردم نیز به زبان ازبکی صحبت می‌کنند.‏
حداقل ‫98 درصد از مردان و‫96 درصد از زنان بالای ‫15 ساله ترکمنستان باسوادند.‏ مشکل تهیه آب آشامیدنی, به ویژه در مناطق روستایی, بسیاری از مناطق ترکمنستان را با مشکلات بهداشتی مواجه ساخته است‌.‏
 
تقسیمات کشوری و ویژگی های سیاسی
 
شهر عشق آباد پایتخت ترکمنستان است و از دیگر مراکز پرجمعیت آن می‌توان به ‫"بخارا‫" و ‫"غزنه‌‫" اشاره کرد.‏
ترکمنستان در تاریخ ‫27 اکتبر سال ‫1991 پس از فروپاشی اتحادجماهیرشوروی, به استقلال رسید
ترکمنستان علاوه بر سازمان ملل متحد, در جامعه کشورهای مشترک‌المنافع, اتحادیه همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه, بانک ترمیم و توسعه اروپایی, کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای اروپا, سازمان همکاری‌های اقتصادی, کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیا و اقیانوسیه, سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد, بانک بین‌المللی ترمیم و توسعه, سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری, بانک توسعه اسلامی, بنگاه مالی بین‌المللی, سازمان بین‌المللی کار, صندوق بین‌المللی پول, سازمان بین‌المللی دریانوردی, سازمان بین‌المللی ارتباطات دور ماهواره‌ای, سازمان بین‌المللی مهاجرت, سازمان بین‌المللی استاندارد, اتحادیه بین‌المللی ارتباطات دور, جنبش عدم تعهد, سازمان کنفرانس اسلامی, سازمان منع سلاح‌های شیمیایی, کمیسیون سازمان ملل متحد برای تجارت و توسعه, سازمان اقتصادی, اجتماعی و فرهنگی ملل متحد, اتحادیه جهانی پست, فدراسیون جهانی اتحادیه‌های کارگری, سازمان بهداشت جهانی, سازمان جهانی هواشناسی و سازمان جهانی جهانگردی عضویت دارد.‏
 
ویژگی های اقتصادی
 
ترکمنستان سرزمین پهناوری است که بخش عمده‌ای از آن را بیابان‌ها تشکیل می‌دهند.‏ مزارع عظیم پنبه در این کشور, ترکمنستان را به یکی از ‫10 کشور بزرگ تولیدکننده پنبه در جهان تبدیل کرده است‌.‏ همچنین ترکمنستان دارای یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی دنیاست‌.‏
میزان تولید ناخالص ملی این کشور در پایان سال ‫1999 میلادی به ‫3/5 میلیارد دلار رسید که حداقل ‫10 درصد از آن محصولات کشاورزی, ‫65 درصد محصولات صنعتی و ‫25 درصد دیگر مربوط به فعالیت‌های خدماتی بود.‏ نرخ رشد تولید ناخالص داخلی این کشور در آستانه سال ‫2000 میلادی به ‫9 درصد رسید, در حالیکه میانگین نرخ مذکور در فاصله سال‌های ‫1990 تا ‫1998 میلادی ( ‫11/58 ‫-) درصد بود.‏
میزان درآمد سرانه ملی ترکمنستان ‫660 دلار آمریکا و نرخ تورم آن حدود ‫30 درصد است‌.‏
ترکمنستان بالغ بر ‫3 میلیون نیروی کار دارد که نیمی از آنها در بخش کشاورزی و حدود 20 درصد از آنها در بخش صنعت شاغلند
این کشور یکی از بزرگترین ذخایر سولفات سدیم در جهان را داراست‌.‏ علاوه برآن, حدود ‫3/5 تریلیون فوت مکعب ذخیره گاز طبیعی دارد.‏ از دیگر ذخایر طبیعی این جمهوری می‌توان به نفت خام, سرب, روی, ید, بروم, جیوه, طلا و پلادیوم اشاره کرد.‏
صنایع ترکمنستان عبارتند از‫: صنایع شیمیایی, غذایی, انرژی, نساجی, ماشین‌سازی, فرش‌بافی‌.‏ این کشور همچنین اراضی گسترده‌ای از غلات دارد.‏ میزان تولید گندم در ترکمنستان به یک میلیون و ‫200 هزار تن در سال بالغ می‌شود.‏
ظرفیت تولید انرژی الکتریکی در این جمهوری حدود ‫8/74 میلیارد کیلو وات ساعت است که تقریبا‫" تمامی آن از نیروگاه‌های حرارتی تامین می‌شود.‏ میزان مصرف داخلی برق ترکمنستان در سال ‫1998 حدود ‫5/45 میلیارد کیلووات ساعت بود.‏ از این رو ترکمنستان در سال مذکور بیش از ‫2/7 میلیارد کیلو وات ساعت برق به همسایگان خود فروخت و ‫60 میلیون کیلووات ساعت برق از آنها خرید.‏
ارزش صادرات ترکمنستان در پایان سال ‫1999 به ‫1/1 میلیارد دلار رسید که عمدتا‫" شامل نفت خام, گاز طبیعی و پنبه بود.‏ در آستانه سال ‫2000 میلادی ایران, ترکیه, روسیه, قزاقستان, تاجیکستان و آذربایجان به ترتیب بزرگترین شرکای صادراتی ترکمنستان بودند.‏
همچنین در سال ‫1999 ترکمنستان بالغ بر ‫1/25 میلیارد دلار کالا وارد کرد که بیشتر شامل ماشین‌آلات صنعتی, وسایل حمل‌ونقل, مواد شیمیایی و فرآورده‌های غذایی بود.‏ اوکراین, ترکیه, روسیه, آلمان, آمریکا, قزاقستان و ازبکستان بزرگترین فروشندگان کالا به ترکمنستان هستند
ترکمنستان بالغ بر ‫2/1 میلیارد دلار بدهی خارجی دارد و درصدد است تا با یک برنامه فشرده اقتصادی به سرعت بدهی‌های خارجی خود را بازپرداخت کند.‏
واحد پول ترکمنستان ‫"منات‌‫" نام دارد که به یکصد ‫"تنزی‌‫" تقسیم می‌شود.‏ در سیستم بانکی ترکمنستان هر دلار آمریکا با ‫5200 منات ترکمنستان برابری می‌کند, درحالیکه در بازار آزاد هر دلار آمریکا برابر با ‫14 هزار و ‫500 منات است‌.‏
ترکمنستان در سال‌های اخیر بسیار سعی کرده است تا گاز طبیعی خود را پس از استخراج به توسط نزدیکترین مسیر به اروپا برساند.‏ تاکنون چندین طرح پیشنهادی برای صدور گاز ترکمنستان به اروپا ارایه شده, ولی یقینا‫" نزدیکترین مسیر صدور گاز ترکمنستان به اروپا از طریق خاک جمهوری اسلامی ایران است‌.‏ متاسفانه آمریکا در‫2 سال اخیر با اعمال نفوذ در دستگاه‌های اجرایی این کشور سعی دارد تا به هر طریق ممکن مسوولان ترکمنستان را متقاعد سازد که از صدور گاز از مسیر ایران اجتناب ورزند.‏  ‏
 
ویژگی های ارتباطی و مواصلاتی
 
سیستم مخابراتی ترکمنستان برجای مانده از دوران حکومت اتحادجماهیرشوروی است و کهنگی و فرسودگی آن مانع از توسعه امکانات مخابراتی به سراسر کشور می‌شود.‏ در این کشور حداقل ‫400 هزار شماره تلفن ثابت وجود دارد, ضمن آنکه در بخش وسایل ارتباط جمعی مردم ترکمنستان امواج ‫16 ایستگاه رادیویی‎AM‎ , ‫8 ایستگاه رادیویی‎FM‎ و ‫2 ایستگاه رادیویی با طول موج کوتاه را دریافت می‌کنند.‏
برنامه‌های تلویزیونی این کشور از طریق ‫3 شبکه در سراسر کشور منتشر می‌شود.‏
در ترکمنستان حداقل ‫2187 کیلومتر راه‌آهن, ‫24 هزار کیلومتر جاده اصلی و فرعی, ‫250 کیلومتر لوله انتقال نفت خام, ‫4400 کیلومتر لوله انتقال گاز طبیعی و ‫64 فرودگاه بزرگ و کوچک وجود دارد که ‫13 فرودگاه از میان آنها توانایی نشست و برخاست هواپیماهای پهن پیکر را داراست‌.‏
 
مناسبات اقتصادی ایران با ترکمنستان
 
ایران و ترکمنستان به دلیل اشتراک جغرافیایی و فرهنگی, مناسبات گسترده‌ای دارند.‏ روسای جمهوری دو کشور در سال‌های اخیر بارها از تهران و عشق آباد دیدار کرده‌اند و زمینه‌های تحکیم روابط سیاسی و اقتصادی فی‌مابین را مورد بررسی قرار داده‌اند
در جدیدترین کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور, صادرات اتوبوس, مینی‌بوس, سواری, ساخت کارخانه آسفالت در ترکمنستان, زهکشی انهار و صدور تراکتور, کمباین و واگن قطار از ایران به این جمهوری مورد موافقت قرار گرفت‌.‏ این اجلاس در آذرماه ‫1379 در عشق آباد برگزار شد.‏
صدور برق, بهره‌برداری از تاسیسات واحد نم‌زدایی نیروگاه‌ها و فروش سیمان و ماشین‌آلات راهسازی از دیگر توافقات اخیر ایران و ترکمنستان است‌.‏
بخش عمده‌ای از همکاری‌های مشترک اقتصادی ایران و ترکمنستان مربوط به صدور خدمات فنی و مهندسی است‌.‏ دوکشور در حال حاضر طرح ساخت ‫"سد دوستی‌‫" بر روی رودخانه هریرود (تجن) را در دست انجام دارند.‏ ساخت این سد از ابتدای سال ‫1379 آغاز شده و تا سال ‫1385 ادامه خواهد یافت‌.‏ با اتمام عملیات ساخت سد دوستی کمبود آب آشامیدنی شهر مشهد به طور کامل مرتفع می‌شود, ضمن آنکه ‫20 هزار هکتار از اراضی ترکمنستان و ‫20 هزار هکتار از اراضی ایران نیز به زیر کشت خواهند رفت‌.‏
براساس قرارداد دیگری ترکمنستان ‫8 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به ایران می‌فروشد و در ازای آن از پایانه‌های خلیج فارس نفت دریافت می‌دارد.‏
در بخش خدمات فنی و مهندسی ساخت یک بزرگراه ‫50 کیلومتری میان عشق آباد و گوگ‌تپه اخیرا‫" توسط مهندسان ایرانی به پایان رسید.‏ از سوی دیگر, شرکت‌های ایرانی هم اکنون ‫8 طرح عمرانی به ارزش ‫110 میلیون دلار را در ترکمنستان در دست اجرا دارند
دو کشور در بخش مبادلات بازرگانی نیز همکاری‌های گسترده‌ای‌دارند.‏  جمهوری‌اسلامی‌ایران در سال‌های اخیر همواره چهارمین شریک بزرگ تجاری ترکمنستان بوده و در ازای فروش مواد غذایی, و کالاهای مصرفی به ترکمنستان, مصالح ساختمانی و محصولات صنایع سبک را ازاین کشوروارد کرده است‌.‏‌ ایران در شش ماهه نخست سال ‫1379 حدود ‫8 هزار و ‫400 تن کالا به ارزش ‫44/6 میلیون دلار از این کشور خرید و در عوض ‫115 هزار تن کالا به ارزش ‫48 میلیون دلار به این کشور فروخت.‌ میزان حمل‌ونقل کالاهای ترکمنستان تا پایان سال ‫2000 میلادی از طریق راه آهن مشهد ‫- سرخس ‫- تجن به ‫1/5 میلیون تن رسید و تا سال ‫2001 میلادی به ‫2/5 میلیون تن افزایش می‌یابد.
 ایران در پایان سال ‫2000 میلادی جدیدترین نمایشگاه کالاهای تولیدی خود رادر عشق‌آباد برگزار کرد و طی آن توانمندی‌های صادراتی خود را در عرصه مصالح ساختمانی, شبکه آب و فاضلاب, تجهیزات پزشکی, مواد غذایی و بهداشتی, اتصالات, صنایع ماشین‌سازی و رنگ, شوینده‌ها و خدمات فنی و مهندسی به نمایش گذاشت‌.‏
اضافه می‌شود که در فوریه سال ‫2001 میلادی با سرمایه‌گذاری یک میلیارد ریالی بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی و به‌منظور تسهیل امور بازرگانی میان ایران و ترکمنستان, بازارچه ‫"اینچه‌برون‌‫" در شمال شرق شهرستان گنبد و در نقطه صفر مرزی ترکمنستان احداث شد.‏

نوشته : کامران نرجه

این مطلب در شماره خرداد ۱۳۸۰ ماهنامه اتاق بازرگانی درج شده است.