کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

بازار شناسی لبنان
ساعت ٧:٤۱ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢۳ اردیبهشت ۱۳۸٧ 

ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی  

 سرزمین لبنان با 10 هزار و 452 کیلومتر مربع مساحت در بخش غربی خاورمیانه، حدفاصل سوریه و فلسطین اشغالی واقع شده است. این سرزمین 225 کیلومتر خط ساحلی با دریای مدیترانه، 375 کیلومتر مرز مشترک با سوریه و 79 کیلومتر نوار مرزی با منطقه خودگردان فلسطین اشغالی دارد. آب و هوای مدیترانه‌ای لبنان موجب شده تا این سرزمین دارای اقلیم متنوعی باشد. هوای لبنان در منطقه بقاع معتدل تا سرد با زمستانهای مرطوب و معتدل و تابستان‌های گرم و خشک است و در بخش کوهستانی غرب لبنان زمستان‌ها سرد و پربارش و تابستان‌ها خنک و معتدل هستند. میزان بارش در لبنان بین 92 سانتی‌متر در سواحل تا 220 سانتی‌متر در نقاط کوهستانی در نوسان است. از نظر طبیعی می‌توان لبنان را به سه بخش کوهستانی در غرب، فلات حاصلخیز و کوچک جنوبی و جلگه باریک ساحلی تقسیم کرد. پربارش‌ترین منطقه لبنان در محدوده بقاع واقع شده و عمده اراضی کشاورزی لبنان نیز در اطراف همین منطقه واقعند. حدود 17 درصد از خاک لبنان مستعد کشاورزی است و قریب به 14 درصد دیگر از این سرزمین را مراتع طبیعی شامل می‌شود. روند رو به گسترش تخریب جنگل‌ها، فرسایش خاک و بیابان‌زایی در لبنان طی سالهای اخیر به مهمترین مشکلات زیست‌محیطی این کشور تبدیل شده است. از سوی دیگر رشد فعالیت‌های صنعتی در اطراف شهرهای بزرگ نظیر بیروت و بعلبک، آلودگی هوا و منابع آب را به همراه داشته است. با این حال لبنان یکی از کشورهای فعال در همکاری‌های زیست‌محیطی خاورمیانه محسوب می‌شود و تاکنون به معاهدات معتبری نظیر تغییرات آب و هوا، پروتکل کیوتو، بیابان‌زدایی، قانون دریا، حفاظت از لایه اوزون و آلودگی‌ کشتی‌ها پیوسته است.  

 ویژگیهای جمعیتی و فرهنگی

برآورد کارشناسی برنامه عمران سازمان ملل متحد UNDP نشان می‌دهد که جمعیت لبنان تا جولای 2008 به 3 میلیون و 972 هزار نفر خواهد رسید که 26 درصد از آنها را افراد زیر 14 سال، 8/66 درصد، افراد 15 تا 64 سال و 1/7 درصد نیز افراد بیشتر از 65 سال شامل می‌شوند. نرخ رشد جمعیت لبنان هم اینک حدود 15/1 درصد است. در همین حال نرخ زاد و ولد این کشور 61/17 در هزار و نرخ  مرگ‌ومیر 06/6 در هزار می‌باشد. نرخ باروری زنان لبنان طی دهه اخیر اندکی کاهش یافته و به 87/1 رسیده است. میزان امید به زندگی نیز در بین مردم این کشور 41/73 سال است. حدود 95 درصد از لبنانی‌ها عرب تبار و مابقی ارمنی هستند. مسلمانان لبنان (شامل سنی‌ها، شیعیان، دروزی‌ها، علوی‌ها و اسماعیلی‌ها) 7/59 درصد از جمعیت این کشور و مسیحیان شامل (مارونی‌ها، کاتولیک‌ها، ارتدوکس‌های ارمنی، کاتولیک‌های سوری، کاتولیک‌های ارمنی، ارتدوکس‌های سوری، کاتولیک‌های رومی، آسوری‌ها و پروتستان‌ها) 39 درصد از جمعیت لبنان را تشکیل می‌دهند. زبان رسمی مردم لبنان عربی است ولی اغلب افراد توانایی صحبت کردن به زبان‌های فرانسه، انگلیسی و ارمنی را دارند. حداقل 93 درصد از مردم لبنان توانایی خواندن و نوشتن دارند و این کشور یکی از باسوادترین مردم عرب را در خود جای داده است. از میزان سواد و توسعه فرهنگی لبنان همین اندازه بس که این کشور به تنهایی نیمی از مطبوعات جهان عرب را تولید می‌کند و معروف‌ترین روزنامه‌های عرب، روزنامه‌های لبنانی هستند. همچنین دانشگاه بیروت یکی از معتبرترین مراکز علمی و تحقیقاتی جهان محسوب می‌شود و سایر دانشگاه‌های این کشور نیز از اعتبار و وجاهت علمی بالایی برخوردارند. طبق آمار لبنان 15 دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی دارد که از این میان 7 دانشگاه و مؤسسه انگلیسی زبان، 4 دانشگاه فرانسوی زبان، یک دانشگاه ارمنی زبان و بقیه دانشگاه‌ها عربی می‌باشند. در تحصیلات پیش‌دانشگاهی نیز لبنان سرآمد بسیاری از کشورهای پیرامون خود می‌باشد زیرا حدود 60 درصد از مدارس این کشور توسط بخش خصوصی و با استفاده از جدیدترین متد آموزشی اروپا و آمریکا اداره می‌شوند. حتی بعضی از مدارس خصوصی لبنان نظیر مدرسه بین‌المللی «شویفات» حدود 120 سال قدمت دارند و در کشورهای اطراف شعب فراوانی ایجاد کرده‌اند. کتب درسی مدارس لبنان نیز توسط بخش خصوصی به زبان انگلیسی و فرانسه تهیه می‌شود. از سوی دیگر دهها شبکه رادیویی، تلویزیونی و حدود 15 شبکه ماهواره‌ای خصوصی در این کشور فعالیت می‌کند که بعضاً از بهترین شبکه‌های جهان عرب به شمار می‌روند. شبکه‌های ماهواره‌ای المنار، LBC، المستقبل  از این جمله‌اند. 

   تقسیمات کشوری و قوای سیاسی

لبنان دارای 8 استان می‌باشد و مرکز آن شهر «بیروت» است که به لحاظ معماری زیبای خود به پاریس خاورمیانه شهرت یافته و 70 درصد از جمعیت شهری این کشور را در خود جای داده است. از دیگر شهرهای مهم لبنان می‌توان به بعلبک، جزین، صیدون، صور، صیدا، طرابلس، قانا، نبطیه، بنت جبیل، تبنین و خیام اشاره کرد. مجلس نمایندگان یا نواب لبنان 128 کرسی دارد که اعضای آن برای دوره‌های چهارساله از سوی مردم انتخاب می‌شوند.طبق قانون در لبنان رئیس‌جمهور از طایفه مارونی مسیحیان انتخاب می‌شود و وی نیز نخست‌وزیر را از میان سنی‌ها انتخاب می‌کند. همچنین رئیس مجلس از میان شیعیان انتخاب می‌شود. در پارلمان فعلی لبنان تعداد مسلمانان و مسیحیان برابرند (هر کدام با 64 نماینده) که از این میان شیعیان و سنی‌ها هر کدام با 27 نماینده در مجلس حضور دارند. رئیس فعلی مجلس لبنان آقای «نبیه‌بری» از سیاستمداران کهنه‌کار این کشور است.

 اداره کابینه هیأت دولت نیز همچنان با «فواد سینیوره» است که از دو سال و نیم پیش تاکنون پست نخست‌وزیری لبنان را در اختیار دارد. کابینه هیأت دولت لبنان را وزرای گردشگری، فعالیت‌های عمومی، دارایی، کشاورزی، بهداشت عمومی، اقتصاد و بازرگانی، پست و مخابرات، امور اجتماعی، کشور، امور خارجه و اسکان آوارگان، اطلاعات، صنایع، دادگستری، آموزش و پرورش، آموزش عالی، محیط زیست، دبیر شورای اصلاحات اداری و مسئول شورای ملی تحقیقات علمی تشکیل می‌دهند. لبنان علاوه بر سازمان ملل متحد در بانک توسعه اقتصادی و اجتماعی اعراب، صندوق بین‌المللی پول، سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد، گروه 24، گروه 77، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بانک بین‌المللی ترمیم و توسعه، سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری، اتاق بازرگانی بین‌الملل، جامعه توسعه بین‌الملل، بانک توسعه اسلامی، صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی، سازمان صلیب سرخ جهانی، سازمان بین‌المللی کار، سازمان بین‌المللی دریانوردی، سازمان بین‌المللی پلیس جنایی، اتحادیه بین‌المللی پست، سازمان بین‌المللی استاندارد، اتحادیه بین‌المللی مخابرات، سازمان کنفرانس اسلامی، جنبش عدم تعهد، کمیته بین‌المللی المپیک، کمیسیون تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد، سازمان توسعه فرهنگی ملل متحد، کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد، اتحادیه جهانی پست، سازمان بهداشت جهانی، سازمان جهانی مالکیت معنوی، سازمان جهانی هواشناسی، سازمان بین‌المللی ماهواره‌های مخابراتی، مؤسسه تضمین شاخص‌های مدیریتی، آژانس تضمین سرمایه‌گذاریهای چندجانبه و سازمان جهانی مصرف‌کنندگان عضویت دارد.لبنان همچنین به عنوان عضو ناظر در سازمان جهانی تجارت حضور دارد. 

  ویژگی‌های ارتباطی

امکانات مخابراتی لبنان پس از پایان جنگ‌های داخلی در این کشور به سرعت توسعه یافت و اینک بالغ بر 700 هزار شماره تلفن ثابت و یک میلیون و 200 هزار شماره تلفن همراه در این کشور دایر است. ارتباط مخابراتی لبنان از طریق کابل کواکسیال سوریه و بستر ماهواره‌ای اقیانوس هند و اقیانوس اطلس با پیش‌شماره 0961 با سایر کشورها برقرار است.جدیدترین آمار حکایت از آن دارد که تعداد محیط‌های اینترنتی (Host) در لبنان اینک به 5635 مورد رسیده و بیش از یک میلیون نفر کاربر شبکه‌های اینترنت در این کشور وجود دارد.پسوند پایگاه‌های الکترونیکی لبنان در شبکه اینترنت (LB) است.لبنان همچنین دارای 7 فرودگاه عملیاتی است که از میان آنها چهار فرودگاه توانایی نشست و برخاست پروازهای پهن‌پیکر را داراست. دو فرودگاه ویژه هلی‌کوپتری نیز در این کشور فعال است.طول خطوط ریلی لبنان 400 کیلومتر و طول شریان‌های زمینی این کشور 7300 کیلومتر است.ناوگان دریائی لبنان شامل 35 فروند شناور با ظرفیت بیش از یکهزار تن می‌باشد که از آن جمله می‌توان به 3 فروند کشتی مخزنی، 14 فروند کارگو، 12 فروند حمل عمومی، یک فروند کشتی یخچالدار و یک فروند کشتی مسافری اشاره کرد.علاوه بر آن دو فروند کشتی تجاری با پرچم یونان و یک فروند کشتی با پرچم سوریه در ناوگان لبنان فعالیت دارد.بیروت و طرابلس مهمترین بنادر لبنان به شمار می‌روند که عمده فعالیت‌های ترانزیتی لبنان با سایر نقاط دنیا از طریق این بنادر انجام می‌شود. 

  ویژگی‌های اقتصادی

جنگ‌های داخلی طی سالهای 1975 تا 1990 بخش زیادی از زیرساخت‌های اقتصادی لبنان را از بین برد و از اهمیت این کشور به عنوان مرکز خدمات بانکی خاورمیانه کاست. هرچند هنوز هم بانک‌های خصوصی وخارجی متعددی در سطح گسترده در لبنان مشغول به فعالیت هستند و از این منظر لبنان قابل قیاس با هیچیک از کشورهای خاورمیانه نیست. پس از کشمکش‌های سیاسی دهة 80 لبنان موفق شد بخش وسیعی از زیرساخت‌های اقتصادی خود را که بیشتر مبتنی بر صنعت گردشگری و بانکداری است، با حمایت وام‌های اعتباری مؤسسات خصوصی نوسازی کند تا اینکه دولت رفیق حریری (نخست‌وزیر سابق لبنان) برنامه گسترده اصلاحات اقتصادی این کشور را آغاز کرد و با دریافت 2 میلیارد دلار کمک‌های بین‌المللی طی برپایی کنفرانس دوم پاریس، بخش زیادی از ساختارهای روبنایی و زیربنایی لبنان را ترمیم کرد.دولت «رفیق حریری» حتی به برنامه‌های آزادسازی تجاری و توسعه همکاریهای اقتصادی لبنان سرعت بخشید و در کوتاه مدت حجم صادرات کالا و خدمات این کشور را به شکل قابل‌توجهی افزایش داد.بسیاری از سرمایه‌داران لبنانی که طی سالهای جنگ، سرمایه و امکانات اقتصادی خود را به سمت مناطق پرجاذبه قاره آفریقا، اروپای شرقی و آمریکای لاتین برده بودند، با مشاهده توفیق دولت حریری در اصلاحات اقتصادی و نوسازی زیرساخت‌های سرمایه‌گذاری مجدد به کشور خود بازگشتند و در تکمیل طرحهای عمرانی مشارکت کردند ولی حملات ویرانگر ارتش رژیم اشغالگر قدس در جریان جنگ 33 روزه با حزب لبنان مجدداً خسارات هنگفتی به زیرساخت‌های اقتصادی این کشور وارد کرد. گفته می‌شود در این جنگ بالغ بر 6/3 میلیارد دلار خسارت به اسکله‌ها، بنادر، خطوط انتقال نیرو، شبکه‌های آب و فاضلاب، جاده‌ها و معابر، ساختمان‌ها و سایر زیرساخت‌های لبنان خسارت وارد شده است که دولت لبنان تاکنون موفق به جلب حمایت‌های بین‌المللی برای بازسازی یک میلیارد دلار از این خسارات شده است.ارزش تولید ناخالص داخلی (GDP) لبنان در پایان سال 2007 میلادی به 23 میلیارد و 650 میلیون دلار رسید که 3 درصد بیشتر از رقم مشابه سال پیش از آن است.

تولیدات بخش کشاورزی 5/6 درصد، بخش صنعتی 4/18 درصد و بخش خدمات 4/77 درصد از تولید ناخالص داخلی لبنان را شامل می‌شوند.درآمد سرانه ملّی لبنانی‌ها 8 هزار و 400 دلار در سال است که به نسبت بسیاری از کشورهای عربی و شمال آفریقا بیشتر می‌باشد.لبنان بالغ بر دو میلیون و 200 هزار نفر نیروی کار دارد که 20 درصد از آنها در بخش کشاورزی، 25 درصد در بخش صنعت و مابقی در بخش خدمات مشغول به کارند.قابل ذکر است که بیش از یک میلیون نیروی کار خارجی در این کشور وجود دارد.لبنانی‌ها به لحاظ وضعیت اشتغال به سه گروه سرمایه‌داران شاغل در بخش خدمات بانکی، صنعتگران وخرده مالکان کشاورز تقسیم می‌شوند که نقش گروه اول در تعیین استراتژی‌های سیاسی و اقتصادی لبنان پررنگ‌تر از دو گروه دیگر است. این گروه که قریب به 75 درصد از سرمایه‌های لبنان را در اختیار دارند عموماً در مناطق مرکزی و شمالی لبنان زندگی می‌کنند و طی یک سال اخیر حجم زیادی از سرمایه‌های خود را با توجه به ناآرامی‌های داخلی از این کشور خارج کرده‌اند.

مصر، قبرس، اسپانیا، برزیل، امارات متحده عربی، جمهوری چک، مراکش، آرژانتین، ترکیه، یونان و برخی جمهوری‌های مشترک‌المنافع آسیای میانه کانون جذب سرمایه‌داران لبنانی در سالهای اخیر بوده‌اند.این معضل موجب کاهش سرعت رشد اقتصاد لبنان و بروز تحولات منفی در اقتصاد این کشور شده است که تنها در سایه ایجاد ثبات سیاسی و دریافت کمک‌های بین‌المللی قابل جبران است.نرخ بیکاری در لبنان طی سال 2007 به 23 درصد رسید که بالاترین میزان این شاخص در 5 سال گذشته محسوب می‌شود.از سوی دیگر نرخ تورم لبنان در پایان سال 2007 به 6/5 درصد افزایش یافت که 2/0 درصد بیشتر از رقم مشابه در سال پیش از آن است.نرخ ثابت سرمایه‌گذاری‌ها در تولید ناخالص داخلی لبنان طی سال گذشته 4/19 درصد بود و بدهی‌های عمومی در تولید ناخالص داخلی به 188 درصد افزایش یافت.

 گزارش اخیر برنامه عمران ملل متحد (UNDP) حکایت از آن دارد که حدود 35 درصد از مردم لبنان زیر خط فقر زندگی می‌کنند و بی‌ثباتی‌های سیاسی در این کشور بر شدت فقر و تنگدستی مردم افزوده است.لبنان معادن نسبتاً غنی از سنگ‌آهن، نمک و سنگ مرمر دارد ولی صنایع معدنی این کشور چندان پیشرفته نیست. در عین حال مصرف داخلی نفت خام در لبنان به حدود 107 هزار بشکه در روز بالغ می‌شود که تماماً توسط واردات تامین می‌گردد.لبنان نیروگاه اتمی ندارد ولی نیروگاههای برق ـ آبی و حرارتی این کشور ظرفیت تولید 2/9 میلیارد کیلووات ساعت انرژی الکتریکی دارند که اندکی کمتر از نیاز داخلی این کشور به برق است. ناگزیر مابقی نیاز داخلی انرژی الکتریکی لبنان از طریق سوریه تأمین می‌شود.

کمبود سوخت برای نیروگاههای لبنان نیز طی ماههای اخیر باعث شده تا بخشی از توان مراکز تولید برق در این کشور بی‌استفاده بماند و ضرر ناشی از آن متوجه بخش‌های صنعتی شود.علاوه بر قطع مستمر برق در بخش‌های مختلف صنعتی و خانگی، گران شدن قیمت بنزین نیز اعتراض مردم و بخش حمل و نقل عمومی این کشور را در پی داشته است.طبق بررسی‌های آماری نرخ خدمات حمل و نقل عمومی در لبنان طی 9 ماهه گذشته بیش از 50 درصد افزایش یافته است.افزایش مستمر قیمت‌ها در لبنان و به ویژه شهر بیروت این شهر را در زمره 5 کشور گران قیمت جهان قرار داده است.لبنان در بخش کشاورزی تولیدکننده انگور، مرکبات، فندق، سیب‌زمینی، صیفی و سبزیجات، سیب، زیتون و تنباکوست.دامپروری و شیلات لبنان نیز اگرچه توسعه نیافته‌اند ولی نیاز داخلی این کشور به گوشت گاو و گوسفند، ماکیان و فرآورده‌های شیلاتی را تا حدودی تأمین می‌کند.صنعت بانکداری و توریسم هنوز هم مهمترین شاخه صنعتی لبنان به شمار می‌رود و شرکت‌های مختلفی در زمینه ارائه خدمات مذکور در لبنان فعالند. ورود سالانه یک میلیون و 400 هزار گردشگر به لبنان صنعت گردشگری را به یکی از منابع درآمدی این کشور تبدیل کرده است. این صنعت سالانه حدود 5/2 میلیارد دلار برای لنبان درآمد دارد. اما گزارش‌های اقتصادی حکایت از آن دارد که طی ماههای اخیر به لحاظ تشدید درگیری‌ها در این کشور آمار ورود گردشگران به شدت کاهش یافته است.سایر محصولات صنعتی لبنان شامل فرآورده‌های غذایی، جواهرآلات، سیمان، منسوجات و پوشاک، تولیدات شیمیایی و معدنی، چوب و مصنوعات فلزی می‌شود.ارزش صادرات لبنان طی سال 2007 میلادی به 3 میلیارد و 100 میلیون دلار رسید که بیشتر شامل سنگ‌های تزئینی و جواهرآلات، مواد شیمیایی، کالاهای مصرفی، میوه و سبزیجات، تنباکو، فلزات ساختمانی، تجهیزات الکترونیکی، نخ، کاغذ و منسوجات بود. سوریه 8/26 درصد، امارات متحده عربی 12 درصد، سوئیس 6 درصد ، عربستان سعودی 7/5 درصد و ترکیه 5/4 درصد از بازار کالاهای صادراتی لبنان را به خود اختصاص داده‌اند.همچنین ارزش واردات لبنان در سال 2007 به 10 میلیارد دلار بالغ شد که مشتمل بر نفت و فرآورده‌های وابسته، خودرو، تجهیزات پزشکی و دارو، گوشت و حیوانات زنده، کالاهای مصرفی، کاغذ، منسوجات، توتون و ماشین‌آلات الکترونیکی بود.سوریه، ایتالیا، آمریکا، فرانسه، آلمان، چین و عربستان سعودی مهمترین فروشندگان کالا به لبنان هستند.واحد پول این کشور «لیر لبنانی» است که هر دلار آمریکا با 9/1514 واحد از آن برابری می‌کند (نرخ برابری 11 می 2008)مجموع بدهی‌های عمومی دولت لبنان شامل بدهی‌های داخلی و خارجی در پایان سال 2007 میلادی به بیش از 36 میلیارد دلار رسید. وقوع جنگ رژیم صهیونیستی علیه لبنان، کاهش درآمدها، تحقق نیافتن برنامه خصوصی‌سازی و کاهش شدید بودجه باعث شد تا بدهی خارجی و داخلی این کشور به سرعت افزایش یابد.

وزارت دارایی لبنان سال گذشته تلاش کرد با چاپ و فروش اوراق قرضه بین‌المللی بخشی از بدهی‌های خارجی خود را در سررسیدهای مقرر بپردازد که این اقدام باعث افزایش میزان کل بدهی‌های دولت شده است. چنانچه دولت لبنان موفق به مهار نرخ رشد بدهی‌های خود که سالانه 500 میلیون دلار بهره نیز به آن افزوده می‌شود نگردد، بزودی لبنان شاهد یک فروپاشی اقتصادی خواهد بود. در همین حال نرخ ریسک سرمایه‌گذاری در لبنان نیز از 89/6 درصد در سال 2006 به 7/7 درصد در پایان سال 2007 رسیده و نرخ بهره قرض‌های بازار از 135 امتیاز به 216 امتیاز رسیده که 81 امتیاز منفی رشد داشته است. هرچند پس از پایان جنگ رژیم صهیونیستی علیه حزب‌الله لبنان طی کنفرانس استکهلم سوئد، مبلغ یک میلیارد دلار کمک بدون عوض در اختیار لبنان قرار گرفت که این کمک عمدتاً از سوی قطر، عربستان، کویت، صندوق‌های مالی اعراب تامین شد ولی حفظ ثبات پولی لبنان به افزایش منابع مالی این کشور و تثبیت ذخایر پس‌انداز آن بستگی دارد که تشدید درگیری‌های سیاسی در این کشور مانع از تحقق این هدف است. 

نوشته :  کامران نرجه