کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

تولیدات ایران و بازار تشنه عراق
ساعت ۱۱:۱٢ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢ اردیبهشت ۱۳۸۸ 

 بهبود و گسترش مناسبات سیاسی کشورها با یکدیگر تأثیر عمیقی بر توسعه فعالیت‌های اقتصادی و گشوده شدن بازارهای تجاری به روی هم دارد.‏

شکوفایی روابط تجاری و صنعتی میان کره و ژاپن، آلمان و فرانسه و سایر کشورهایی که روزی دارای اختلافات سیاسی بوده‌اند و اینک تحت سایه بهبود مناسبات دیپلماتیک، باب همکاریهای اقتصادی با یکدیگر را گشوده‌اند بهترین مثال برای ادعای فوق است.

ایران و عراق نیز که حدود دو دهه پیش در دورة حکمرانی دولت بعثی صدام، اختلافات سیاسی عمیقی داشتند طی 5 سال گذشته در پرتو بهبود روابط دیپلماتیک فی‌مابین به عالی‌ترین سطح روابط اقتصادی با هم دست یافته‌اند.

آمارها نشان می‌دهد که صادرات غیرنفتی ایران به عراق در سال گذشته نسبت به سال 1383 (پایان برنامه سوم توسعه) 4 برابر شده و عراق اینک به بزرگترین شریک صادراتی ایران تبدیل شده است.

تحقق چنین رشد شتابانی مرهون تعمیق مناسبات سیاسی دو کشور و همفکری و همسویی ایران و عراق در معادلات منطقه‌ای است.

مذاکرات مکرر دو کشور در سطح عالی‌ترین مقامات سیاسی و اقتصادی طی سالهای اخیر راه را برای رفع موانع اقتصادی و توسعه همکاریهای تجاری و صنعتی گشوده است و ادامه این مکانیزم توسعه‌گرا، سطح روابط اقتصادی ایران و عراق را به بالاترین حد در میان کشورهای منطقه افزایش می‌دهد.

معاون وزیر بازرگانی و رئیس سازمان توسعه تجارت ایران در این زمینه معتقد است: روابط تجاری ‏دو کشور در پنج سال اخیر جهشی چشمگیر داشته و اگرچه بسیاری از محصولات تولیدی ایران برای نخستین مرتبه به بازار صادراتی عراق راه یافته ولی همچنان زمینه‌های ناشناخته فراوانی برای گسترش روابط تجاری فی‌مابین وجود دارد.‏

دکتر مهدی غضنفری می‌گوید: پنج سال پیش ارزش صادرات غیرنفتی ایران به عراق حدود 670 میلیون دلار بود و اینک این رقم به 2 میلیارد و 383 میلیون دلار بالغ شده است.‏

وی رشد صادرات غیرنفتی ایران به عراق را علاوه بر بهبود مناسبات سیاسی فی‌مابین حاصل همسوترشدن بخش خصوصی و دولتی در تجارت کشور می‌داند و می‌گوید: تجار و بازرگانان ایرانی با حمایت دولت و سیاست‌گذاری‌های خاصی که سازمان توسعه تجارت در این زمینه داشت، توانستند به این موفقیت بزرگ دست یابند.‏

منظور معاون وزیر بازرگانی از سیاست‌گذاریهای خاص سازمان توسعه تجارت، راه‌اندازی دفتر هماهنگی امور عراق، تشکیل میز کشور عراق، اعزام هیات‌های تخصصی بازاریابی و هیات‌های صدور خدمات فنی و مهندسی به کشور عراق و همچنین برگزاری چندین نمایشگاه اختصاصی در مناطق مختلف این کشور است که با حمایت‌های دولت صورت گرفت.‏

هرچند نمی‌توان نقش این نوع حمایت‌ها را در گسترش روابط تجاری دو کشور انکار کرد ولی ادامه آهنگ رشد مناسبات اقتصادی ایران و عراق به تلاشهای جدی‌تری از سوی دولت نیاز دارد.‏

کشور عراق که حدود 1200 کیلومتر مرز مشترک آبی و خاکی با ایران دارد، به لحاظ قرابت‌های فرهنگی، مذهبی و قومی، بازار مناسبی برای صدور تولیدات ایران به شمار می‌رود. به ویژه آنکه تبعات چند جنگ بزرگ در عراق طی سالیان اخیر بنیان‌های تولیدی و اقتصادی این کشور را ویران کرده و تقاضای خرید کالاهای وارداتی را در عراق افزایش داده است.‏

برسی‌های آماری نشان می‌دهد سبد کالاهای صادراتی ایران به عراق شامل آب معدنی، مواد خوراکی و غذایی، مواد بهداشتی و شوینده، میوه و خشکبار، روغن مایع، کولر آبی، فرش و موکت، لوازم خانگی، آهن آلات، بیسکویت و شیرینی، آبزیان و انواع مصالح ساختمانی است.‏

همچنین به لحاظ جغرافیائی، استانهای کرمانشاه، ایلام و خوزستان به ترتیب مراکز صدور کالاهای ایرانی به عراق محسوب می‌شوند.‏

اصغر میرزایی رئیس سازمان بازرگانی استان کرمانشاه در این زمینه می‌گوید: بیش از 58 درصد کل کالاهای صادره به عراق از مرزهای استان کرمانشاه صورت می‌گیرد.‏

وی بازارچه‌های پرویزخان و شیخ صالح را جزو اصلی‌ترین کانالهای ارتباط تجاری ایران و عراق معرفی می‌کند که روزانه حدود یک هزار دستگاه کامیون محصولات صادراتی کشورمان را از طریق این دو بازارچه به عراق ارسال می‌کنند.‏

حجت‌اله حسینی رئیس سازمان بازرگانی استان ایلام نیز می‌گوید: این استان حدود یک سوم از محصولات صادراتی به عراق را تامین می‌کند و روزانه حدود 800 کامیون کالا از طریق مرز خروجی مهران به عراق صادر می‌شود.‏

این درحالیست که بازارچه‌های مرزی نامبرده تا قبل از 6 سال اخیر کمترین نقش را در صادرات غیرنفتی کشور داشتند و اینک به لحاظ توسعه روابط اقتصادی ایران و عراق به یکی از مهمترین مبادی گمرکی کشور تبدیل شده‌اند.‏

البته گروهی از کارشناسان بازرگانی معتقدند: نباید به حجم فعلی مبادلات بازرگانی با عراق دلخوش کرد و مغرور شد زیرا در شرایط فعلی ظرفیت همکاری اقتصادی با عراق بسیار بیشتر از ارقام کسب شده است.‏

این گروه از کارشناسان معتقدند: در عوض آنکه نسبت به عملکرد تجاری ایران در بازار عراق مغرور شویم باید بررسی کنیم که چرا از تمام ظرفیت‌های موجود برای هجوم صادراتی به بازار عراق استفاده نکرده‌ایم.‏

 

 

سیداسماعیل جهانبخش مدیرعامل یکی از صنایع بزرگ صادرکننده کالا به عراق در این رابطه می‌گوید: علیرغم آنکه عراق بزرگترین بازار صادراتی ماست ولی ایران برترین صادر کننده کالا به عراق نیست.‏

وی می‌گوید: هنوز در بازار عراق حرف اول را کشورهایی نظیر ترکیه و امارات متحده عربی می‌زنند و احتمالاً ایران در جایگاه سومین صادر کننده کالا به عراق قرار دارد. این در حالیست که شرایط جغرافیایی،‌سیاسی و اقتصادی ایران نسبت به دو رقیب دیگر برای صادرات بیشتر به عراق کاملاً برتر است.

جهانبخش می‌گوید: باید بررسی کرد که چه عواملی مانع از صادرات بیشتر تولیدات ایران به عراق است.

اگر این مشکلات را نیابیم و آنها را برطرف نکنیم بطور قطع از جایگاه سومین صادر کننده کالا به عراق نزول خواهیم کرد و سایر رقبای منطقه‌ای مکان فعلی ما را تصاحب می‌کنند.

موانع توسعه صادرات

 

حجت‌الله حسینی رئیس سازمان بازرگانی استان ایلام ضمن تائید وجود برخی موانع در توسعه صادرات کالا به عراق می‌گوید: از جمله مشکلاتی که در مسیر صادرات به عراق مطرح است، ضعف بسته‌بندی و رعایت نشدن استانداردهای جهانی بعضی کالاهاست که موجب می‌شود عراقی‌ها در مورد کالاهای صادراتی ما محدودیت اعمال کنند.

محمدحسین چراغی رئیس سازمان بازرگانی استان خوزستان نیز همین نکته را به گونه‌ای دیگر ابراز می‌کند و می‌گوید: نبود نظارت کافی بر کیفیت کالاهای صادراتی و بسته‌بندی نامناسب تولیدات ایران از جمله مشکلات سد راه صدور کالا به عراق است.

البته چراغی به نکات فوق موارد دیگری نیز اضافه می‌کند و می‌گوید: حضور ضعیف بخش خصوصی ایران در عراق و ضعف سیاست‌های حمایتی از صادرکنندگان کالا به این بازار مشکلات فراوانی را برای تجارت ایران و عراق فراهم کرده است.

به گفته وی تجار ایرانی عموماً با بازار مصرف و قوانین وارداتی و گمرکی عراق ناآشنا هستند. درنتیجه هنگام صدور کالا به این کشور با مشکل روبرو می‌شوند و در برخی اوقات هم ضرر می‌کنند.

این نکته که صادر کنندگان به بازار عراق نگاه سنتی دارند و برخی مقررات و ضوابط را رعایت نمی‌کنند، در دیدگاههای اصغر میرزایی رئیس سازمان بازرگانی استان کرمانشاه نیز به چشم می‌خورد.

وی معتقد است: نفوذ قوی‌تر به بازار صادراتی عراق نیازمند توجه هرچه بیشتر صادرکنندگان به بسته‌بندی مناسب و رعایت کیفیت کالاهای صادراتی است.‏

افزون بر موارد فوق، موانع دیگری در مسیر صادرات به عراق وجود دارد که ارتقای سطح همکاریهای تجاری با این کشور مستلزم رفع آنهاست.

آقای پهلوان زاده مدیر پروژه مطالعاتی آشنایی با پتانسیل بازار عراق نداشتن استراتژی صحیح، هدفمند نبودن مشوق‌‌ها و حمایت‌های دولتی، نداشتن سندیکاهای قدرتمند، تجارت سنتی و اقتصاد سیاسی را از مشکلات صادرات ایران به عراق می‌داند.

وی می‌گوید: امضای توافقات و تفاهم‌نامه‌های مختلف با دولت عراق، اعطای مشوق‌های صادراتی برای صدور کالا و همچنین برگزاری نمایشگاههای متعدد در استانهای همجوار با این کشور می‌تواند به کاهش مشکلات صادرات به عراق بیانجامند.

مدیر بازرگانی یکی از شرکت‌های صادر کننده کالا به عراق نیز در این رابطه می‌گوید: نبود روابط بانکی و مشکلات ناشی از نقل و انتقال پول، ضمانت‌نامه‌های بانکی و همچنین نبود خط اعتباری میان بانک‌های عراقی و شعب بانک‌های ایرانی مشکلات زیادی را برای صادر کنندگان ایجاد کرده است.

وی می‌گوید: به این مشکلات باید پاره‌ای از تشریفات دست و پاگیز داخلی و بخشنامه‌های ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز در خصوص بررسی و آزمایش محصولات شیمیائی را نیز افزود.

این صادر کننده کالا می‌افزاید: عدم حمایت کافی صندوق ضمانت صادرات از تجار صادر کننده کالا به عراق، ضررهای درخور توجهی را برای برخی شرکت‌های تولیدی در پی داشته و برخی از آنها با وجود ارسال کالا به عراق موفق به دریافت پول خود نشده‌اند.

صادر کنندگان ایران معتقدند دولت باید حمایت‌های بیشتری از صادرات کالا به عراق داشته باشد تا حجم همکاریهای تجاری با این کشور افزایش یابد.

اغلب صادر کنندگان کالا در این حوزه انتظار دارند توانمندیهای صادراتی ایران در بازار عراق به شکل گسترده‌ای تبلیغ و اطلاعات پیرامون همکاریهای اقتصادی با این کشور جمع‌آوری و منتشر شود.

حتی گروهی از آنان معتقدند با توجه به حجم بالای روابط اقتصادی میان دو کشور، برگزاری نمایشگاه دایمی در یکی از مبادی صادراتی به عراق، صرفه اقتصادی دارد و به مثابه یک مبلغ دائمی می‌تواند اطلاعات مفیدی از توانمندیهای تولیدی کشورمان را به عراقی‌ها بدهد.‏

 

 نتیجه‌گیری

 

اینک که بهبود روابط سیاسی، قرابت‌های جغرافیائی و فرهنگی و حمایت‌های تجاری دولت موجب گسترش صادرات کالاهای ایرانی به عراق شده، نباید اشتباهی را که صادرکنندگان کشورمان در سالهای گذشته در بازار ترکمنستان، آذربایجان، افغانستان و برخی کشورهای دیگر مرتکب شدند و نگرش سنتی آنها به صادرات غیرنفتی موجب از دست رفتن فرصت هجوم تجاری به این کشورها شد، دوباره تکرار کنیم.

عراق اگرچه یک کشور جنگ‌زده و ضعیف است ولی رقبای ما در نفوذ به این بازار قواعد ویژه‌ای را رعایت می‌کنند که اگر از سوی صادر کنندگان ما نادیده گرفته شود، کالاهای ما نه تنها رجحانی بر تولیدات رقبا نخواهد داشت بلکه ممکن است انگیزه خرید آنها به کلی از بین برود.

 

تولید کنندگان و صادرکنندگان کالا به ویژه در استانهای همجوار با عراق نباید به بازار این کشور به مثابة یک بازار داخلی نگاه کنند که عرضه کالا در آن چندان مشکل نیست و قواعد و ضوابط خاصی ندارد.

بدیهی است بالا بردن کیفیت محصولات تولیدی، بسته‌بندی مناسب و در خور شأن مصرف کننده و از همه مهمتر رعایت قیمت منصفانه و رقابتی موجب حضور فعال صادرات ایران در بازار عراق می‌شود.

از سوی دیگر دولت هم باید حمایت‌های خود را از فعالان این عرصه بیشتر کند.

تقویت ضمانت‌های صادراتی، ایجاد شعب بانک‌های ایرانی در عراق، تسهیل فرآیند نقل و انتقال و ترانزیت کالا و بسترسازی برای معرفی صحیح توانمندیهای تولیدی ایران از جمله اقداماتی است که در حیطه توان دولت می‌باشد.

نکته آخر اینکه باید بازار عراق را یک بازار دائمی برای صادرات ایران در نظر بگیریم و تصمیمات مقطعی با اثرات زودگذر نسخه مناسبی برای نفوذ در این بازار نیست.

نوشته : کامران نرجه  Kamran    Narjeh

 

این گزارش در تاریخ ٣ اردیبهشت١٣٨٨ در صفحه ١٧ روزنامه اطلاعات درج شده است