کامران نرجه

مجموعه مقالات ؛ یادداشت ها و گزارشهای مطبوعاتی یک خبرنگار

ششمین سالگرد زلزله بم
ساعت ۱۱:٠٠ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۱٠ دی ۱۳۸۸ 

 شنبه پنجم دی امسال که مقارن با تاسوعای حسینی و سالروز شهادت جانگداز حضرت ابالفضل العباس (ع) است ، یادآور حادثه تلخ دیگری نیزدر تاریخ کشورماست .

شش سال پیش در چنین روزی ، ساعت 5 و 26 دقیقه بامداد زلزله ای به قدرت 7/6 ریشتر شهرهای بم و بروات را در جنوب شرقی استان کرمان لرزاند و حدود 30 هزار نفر از هموطنانمان را به کام مرگ کشید.

شدت تخریب این زلزله ویرانگر به حدی زیاد بود که بیش از 90 درصد از شهرستان بم  را با خاک یکسان کرد و از شهری با قدمت بیش از دو هزار سال ، چیزی جز یک بیابان با کوهی از اجساد مردم بی گناه باقی نگذاشت .

اینک شش سال از سوگ بزرگ ایران در ماتم مردم خونگرم بم می گذرد و برنامه ها و عملیات نجات ، اسکان ، پاکسازی و بازسازی ویرانه های زلزله به پایان رسیده ، با این حال هنوز بم چهره زنده و شاداب گذشته را به خود نگرفته و بسیاری از استعدادهای اقتصادی و اجتماعی از دست داده خود را باز نیافته است.

قراربود با اتمام کار بازسازی مناطق زلزله زده  ، زمینه های توسعه سریع اجتماعی و اقتصادی وبازگشت به دوران رونق صنعتی و تجاری گذشته در این منطقه فراهم شود ولی واقعیات امروز بم حکایت از افزایش آسیب های اجتماعی دارد که ناشی از تضعیف بنیان های اقتصادی این شهر در سالهای پس از وقوع زلزله است .

شهر بم که روزی کانون تولید خرمای کشور بود و به لحاظ وجود قلعه تاریخی (ارگ قدیم ) یکی از قطب های گردشگری جهان محسوب می شد ، اینک به سبب زلزله شش سال پیش از داشتن هر دو این افتخارات محروم است .

آفات گیاهی آنچه را از نخلستانها و باغات مرکبات بم پس اززلزله باقی مانده بود ، به سرعت از بین می برد و افسردگی های روحی ناشی از مصائب گذشته ، اشتیاقی در دل باغداران  برای نجات هویت کشاورزی بم باقی نگذاشته است. بسیاری از واحدهای صنعتی مستقر در منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید نیز به عنوان مهمترین مرکز صنعتی شهرستان بم ، تحت تاثیر رکود اقتصادی حاکم بر اغلب صنایع کشور و همچنین تسری قانون مالیات بر ارزش افزوده در مناطق ویژه اقتصادی با بحران روبرو هستند و حجم قابل توجهی از نیروهای انسانی خود را کاهش داده اند . اختلاط فرهنگی مهاجران پناه جو از مناطق محروم استانهای اطراف  به شهر بم نیز یکپارچگی ملی منطقه را برهم زده و نوعی دلسردی نسبت به مشارکت در برنامه های توسعه را به همراه آورده است .

تعداد واحدهای بهداشتی و درمانی در شهر بم تفاوت چندانی با آنچه که بصورت اضطراری در دوره بازسازی ایجاد شده بود ، نکرده و شهری با حدود 70 هزار نفرجمعیت که روزی نخستین بانوی هنرپیشه را به سینمای کشورتقدیم کرده بود و اولین سینمای جنوب ایران را داشت ، اینک فاقد سینما و مراکز تفریحی و هنری است . مراکز آموزشی و ورزشی ایجاد شده توسط خیرین و سازمانهای مردم نهاد نیز بدون تجهیزات به حال خود رها شده و غیر قابل استفاده هستند .

البته مشکلات بم بسیار بیشتر از این موارد است ولی کم لطفی مسئولان نسبت به حمایت از طرح های توسعه فقط مختص این شهر آسیب دیده نیست و در سایر مناطق بحران زده نیز نمونه های بارزی از آن دیده می شود .

موقعیت جغرافیایی پهنه کشورمان  و بررسی آماری زمین‌ لرزه های 80 سال اخیر نشان می دهد که ایران یکی از مستعدترین و لرزه خیزترین نقاط جهان محسوب می‌شود و تاکنون زلزله های بزرگی در کشور روی داده‌اند که از آن جمله می‌توان به  زلزله بجنورد (1302)، بوئین زهرا (1341)، گناباد (1347) ، قیر(1351)، طبس (1357)، رودبار (1369)، قائنات (1376)، بم (1382) ، زرند (1383) و بسیاری زلزله‌های دیگر در چند دهه اخیر اشاره کرد . بنابر این با چنین سابقه زلزله خیزی در کشورانتظاربراین است که تجربه دستگاههای اجرایی و مردم برای مواجهه  و مدیریت بحران های طبیعی  و همچنین پیشبرد برنامه های احیای اجتماعی و اقتصادی  ، بالا باشد  اما واقعیت چیز دیگری است .

بررسی عملکرد کمی و کیفی دستگاه‌های ذی‌ربط در زلزله بم از ضعف مدیریت حاکم بر آن‌ها حکایت می کند و این مساله بارها و بارها در سالهای اخیراز سوی رسانه های گروهی و کارشناسان مدیریت بحران در کشور اعلام شده ، ولی نکته قابل تامل این است که با وجود بروز دهها بحران طبیعی دیگر ( قبل و بعد از حادثه زلزله بم )  و برگزاری تعداد قابل توجهی مانورعمومی و تخصصی ، هنوز تجارب دستگاههای اجرایی ما در مدیریت این سوانح و بازپروری استعدادهای تخریب شده، بسیار ابتدایی است .

در بخش مدیریت بحران به نظر می رسد عملکرد دستگاه‌های مجری به هنگام مواجهه با زلزله ای دیگر در هر نقطه از کشور  علی‌الخصوص در کانون‌های جمعیتی  همچنان دورازانتظار خواهد بود زیرا اگرچه قوانین و مقررات مربوط به مقاوم‌سازی، ایمن سازی و آمادگی مقابله با بحران ‌، تکالیفی را برای دستگاه‌های ذی‌ربط تعیین کرده، اما بدیهی است صرف وجود تکالیف و مقررات اداری در مدیریت بحران‌های  طبیعی قابل اطمینان و عملیاتی نخواهند بود .

 آیا ستاد مدیریت بحران و دستگاه‌های ذی‌ربط  قادرند در قبال آوار حداقل 80 درصد ساختمان‌های غیرمقاوم  و معابر غیر قابل دسترسی  در بافت فرسوده کانون‌های جمعیتی ،  تلفات پس از زلزله را به حداقل برسانند؟

 آیا تشکیلات و ساز و کارهای پیش‌بینی شده در تکالیف قانونی این ستادها ، قابلیت عملیاتی شدن در لحظات طلایی پس از وقوع زلزله را دارند و اساسا آیا این تشکیلات در آن زمان برقرار خواهند بود؟

نکته مهمتراینکه هنوز هیچ مرجع رسمی در ایران قادر نیست ( فارغ از آمارهای خودساخته تبلیغاتی و کلی گویی های عوامانه ) برآورد دقیقی از پیشرفت برنامه های مقاوم سازی  و کاهش خطر پذیری سازهای شهری در سالهای اخیر ارائه دهد .

 دستگاه‌های مسئول در این حوزه  به خصوص در کلانشهرهای دارای بافت فرسوده نظیر تهران ، مشهد ، اصفهان و تبریز بجز برگزاری جلسات و نگارش طرح‌ها ،  تاکنون چه اقدامات عملیاتی را در سطح کلان به مورد اجرا درآورد‌ه‌اند و وضع موجود این قبیل کانون های جمعیتی  با گذشته چه تفاوتی کرده است ؟

کدام دستگاه مسئول قادر است تضمین دهد در صورت بروز یک بحران بزرگ در کلانشهری مثل تهران با وجود رشد روز افزون جمعیت وافزایش درهم تندیگی بافت شهری ، میزان تلفات فعلی کمتر از 10 سال پیش است ؟

اگرچه خوشبختانه کاهش ساخت و ساز ناشی از بحران رکود مسکن در دوسال اخیر سبب شده تا قدری از شتاب انبوه سازی واحدهای غیرمقاوم ( اصطلاحا بساز و بنداز ) در کشور کاسته شود ولی این مساله بیلان موفقی ازعملکرد دستگاههای مسئول در این حوزه نیست ، بلکه به مدد رکود جهانی اقتصاد مسکن ، صورت مساله پاک شده وآمار ساخت و ساز غیر ایمن در کشور کاهش یافته است . در صورتی که همچنان "  فرهنگ خاک بازی "  در میان عامه مردم دارای ارزش است و ورود به حوزه های تخصصی ساخت و ساز در میان قشرغیرمتخصص جامعه ( از قصاب و بقال گرفته تا پزشک و دبیر ) به تبع این فرهنگ و وجود حاشیه سود بسیار بالا در کار ساخت و ساز رواج دارد . از همه بدتراینکه هنوز هم هیچ منع قانونی برای ورود افراد غیرمتخصص دراین حوزه وجود ندارد و به استناد اعلام مراجع و تشکل های مهندسی در این حوزه ، بسیاری از مدارک لازم برای تایید کیفیت ساخت و ساز واحدهای مسکونی را می توان به راحتی با پول خرید و باز هم اسفبارتر اینکه برخی از ساخت و سازهای غیراصولی در بافت کلانشرها توسط دستگاههای اجرا می شود که وظیفه ذاتی و قانونی آنها ممانعت از ساخت و ساز غیر اصولی است !!

در بخش دیگری از این معضل بزرگ اجتماعی و اقتصادی شاهد افت روزافزون  کیفیت تولید مصالح ساختمانی به سبب بالا بودن قیمت مواد اولیه هستیم و دستگاههای مسئول سالهاست که وعده تدوین و اعمال استاندارد های این حوزه را می دهند .

به موازات این وضعیت نگران کننده درحوزه ساخت و ساز  ، ستادهای مدیریت بحران برای مقابله با افزایش تلفات سوانح بزرگ به ویژه در لحظات طلایی استعداد تجهییزاتی و سخت افزاری ناچیزی دارند که معلوم نیست کارایی آنها در لحظه بروز بحران چه اندازه است . آنچه از فرهنگ پیشگیری سوانح بزرگ در مانورها و پدافند های غیرعامل ترویج می شود نیز بسیار کند و غیر فراگیر است و قدرت نهادینه شدن در فرهنگ رفتاری جامعه مخاطب خود را ندارد .

از سوی دیگر در بخش بازپروری و احیای اجتماعی و اقتصادی مناطق آسیب دیده از سوانح طبیعی نیز عملکرد سازمانهای مجری ثابت می کند که ترجیح می دهیم به جای ایجاد زیرساختهای جدید توسعه  و حمایت از احداث واحدهای اقتصادی و امکانات خدماتی و رفاهی ، صورت مساله را پاک کنیم و به صرف آسیب دیدگی و محرومیت این قبیل مناطق ، با بی توجهی به مشکلات جمعیت بازماندگان  زمینه را برای مهاجرت ساکنان بومی و از بین رفتن هویت مدنی منطقه فراهم آوریم .

 وضعیت فعلی بم ، زرند ، رودبار، خرم آباد و سایر شهرهای آسیب دیده در بحران های طبیعی ظرف سالهای اخیر بهترین گواه ادعای فوق است که چنین مناطقی به لحاظ نوع عملکرد دستگاههای مسئول هیچوقت  به رونق و سرزندگی روزهای قبل از بحران باز نگشته اند و بر میزان مشکلات اجتماعی و اقتصادی آنها روز به روز افزوده شده است .

حتی می توان ادعا کرد بخش قابل توجهی از معضلات اجتماعی مراکز استانها  ناشی از بی توجهی  مسئولان به رفع مشکلات مناطق بحران دیده اطراف است که به سبب مهاجرت بازماندگان به این شهرها تسری یافته و لاینحل باقی مانده است .

سالگرد زلزله بم زمان مناسبی برای تجدید نظر در برنامه های آمایش سرزمین و بازاحیای زندگی اجتماعی و اقتصادی در شهرهای بحران زده است .

  

 نوشته : کامران نرجه kamran  Narjeh

این یادداشت به مناسبت ششمین سالگرد وقوع سانحه دلخراش زلزله شهرستان بم روز سوم دی 1388درصفحه4 روزنامه اطلاعات درج شده است  


کلمات کلیدی: کامران نرجه ، ایمنی