بازارشناسی طلای سیاه - بخش دوم

بخش نخست این مقاله که قبلاً ارائه شد، به تشریح بورس های بین المللی و نحوه قیمت گذاری نفت خام در آنها پرداخت. اما یکی دیگر از نکات مهم در بازارشناسی نفت ، شناخت معیارها و شاخص های قیمت گذاری است. پس از آشنایی با این شاخص ها می توان جایگاه نفت صادراتی ایران را در بازار بین المللی تبیین کرد:

 معیار بازار

بازار جهانی نفت خام جدا از ظرافت های خاص خود، همانند بازار سایر کالاها دارای معیارها و شاخص هایی است که ارزش یک محصول را بر اساس آن مورد سنجش قرار می دهند. قابلیت نقدشوندگی مطلوب، تعدد و تنوع خریداران و فروشندگان، وجود بازار آزاد، شفافیت در معاملات و قیمت، کیفیت قابل قبول و ثبات کیفی ازجمله این شاخص ها هستند که به معامله گران در ارزیابی محصولات کمک می کنند.

بر اساس این معیارها می توان نمونه هایی از نفت خام در نقاط مختلف دنیا را به عنوان ملاک قیمت گذاری پایه تعیین کرد که مهمترین آنها عبارتند از:

1-نفت خام برنت:

نفت خام Brent که عموماً محصول تولیدی از بستردریای شمال اروپاست، یکی از شناخته‌شده‌ترین شاخص‌ها برای قیمت‌گذاری بسیاری از انواع نفت خام در بازار‌های جهانی قلمداد می شود. نفت خام برنت مخلوطی از نفت استخراج‌شده از شبکه‌ برنت و "نینان" در دریای شمال است که از طریق شبکه‌ خط لوله به پایانه‌ نفتی "سالوم وو"؛ بزرگ‌ترین بندر صادراتی دریای شمال، در بریتانیا انتقال می‌یابد و در آنجا بارگیری می‌شود. درجه API مخلوط برنت بیش از 38 و میزان گوگرد آن 0.41 درصد است، بنابراین در طبقه‌ نفت خام‌های سبک و شیرین قرار می‌گیرد.این نوع نفت خام گزینۀ مناسبی برای تولید بنزین، گازوئیل و نفت سفید محسوب می شود و به همین دلیل معمولاً گرانترین قیمت را دربازار دارد. هم اینک تفاوت قیمت هر بشکه نفت برنت با سایر انواع نفت خام حدود 5 دلار است. از طرف دیگربرنت برای قیمت گذاری دوسوم نفت های خامی که در جهان مبادله می شود، مورد استفاده قرار می گیرد. یعنی برنت، پایه قیمتی نفت های خامی است که در اروپا، آفریقا و گاهی شمال آمریکا مصرف می شوند. پالایشگاه هایی که در نقاط مختلف دنیا سوخت دیزل تولید می کنند، اغلب نفت خام برنت را به سایر انواع نفت خام ترجیح می دهند.

 بورس بین المللی لندن، مرکز معاملات این نوع نفت خام محسوب می شود. همچنین بخش ناچیزی از این نوع نفت خام در بورس نیویورک ( نایمکس) معامله می شود.

2- نفت وست تگزاس اینترمیدیت

West  Texas  Intermediate یا بطور خلاصه WTI جزو نفت خام های سبک و شیرینی است که به دلیل سهولت نسبی پالایش، مطلوب ترین نوع نفت خام هستند. درجهAPI این نوع نفت خام 6/39 و میزان گوگرد آن فقط 34/0 درصد است. اگرچه تولید این نوع نفت خام روبه کاهش است ولی هنوز هم به عنوان شاخص ارزیابی سایر انواع نفت خام در منطقه آمریکا شناخت می شود. ارزش هر بشکه از این نوع نفت خام در یکی دو سال اخیر فاصله اندکی با قیمت نفت خام کشورهای عضو اوپک یافته و در معاملات روزانه حدود یک دلار گرانتر از قیمت سبد نفتی اوپک است.

3- نفت خام دوبی(فاتح)

این نفت ترش و سبک دارای API 38/06 و وزن مخصوص 835/0 است. غلظت گوگرد محلول درآن نیز به 2 درصد می رسد که از چاههای نفتی امارات متحده عربی و به ویژه شیخ نشین دوبی استخراج می شود و بهای آن به عنوان معیار یا مبدأ قیمت نفت خلیج فارس، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در این کشور به شاخص نفت خام دوبی ( فاتح) می گویند و دلیل استفاده از این نوع نفت خام در معاملات خلیج فارس، در دسترس بودن این محصول برای خرید فوری، نسبت به انواع دیگر نفت‌های استخراج شده در منطقه است.

4-نفت خام مارس:

نفت خام مارس (Mars) از جمله انواع نفت خام‌های سنگین و ترش به‌شمار می‌آید که در آمریکا و خلیج مکزیک تولید و در بندر Clovelly بارگیری و صادر می‌شود. درجه API آن 29 و مقدار گوگرد آن 1.9 درصد است. مقدار تولید نفت خام مخلوط مارس از 150 تا 230 هزار بشکه در روز در نوسان است. شرکت شل یکی از تولید‌کنندگان بزرگ این نفت خام در جهان به‌شمار می‌آید.

5-نفت‌خام میناس:

نفت خام میناس (Minas) که با نام نفت خام سبک سوماترا (Sumatra Light) نیز شناخته می‌شود، یکی از نفت‌ خام‌های شاخص بازار آسیاست که در مناطق خشکی جزیره سوماترای اندونزی تولید و از بندر «دومای» این کشور صادر می‌شود. این نفت خام با درجه API 35/8 از جمله انواع نفت سبک و شیرین به‌شمار می‌آید. محموله‌های صادراتی این نفت خام از 500 تا 700 هزار بشکه در نوسان است. تولید روزانه‌ نفت خام میناس بیش از 400 هزار بشکه برآورد می‌شود.

6-نفت خام تاپیس:

نفت خام تاپیس با درجه API نزدیک به 46 و میزان گوگرد 0.03 درصد، در حوزه‌‌ دریای مالزی تولید می‌شود. این نوع نفت خام اگرچه در بازار مورد معامله قرار نمی‌گیرد، ولی به یکی از انواع نفت شاخص برای قیمت‌گذاری در منطقه‌ آسیا به‌شمار می‌آید. استرالیا به سبب روابط تجاری گسترده‌ای که با منطقه آسیا دارد، قیمت نفت خام تاپیس را برای قیمت‌گذاری نفت خام‌های وارداتی و حتی فرآورده‌های نفتی خود به کار می‌برد.

شایان ذکر است که سه شاخص اخیر در بازار بین المللی نفت نسبت به سه شاخص اول کاربرد کمتری دارند.

قراردادهای نفتی در بورس جهانی

بورس های بین المللی که در بخش قبلی این مقاله معرفی شدند، روش های مختلفی برای عقد قرارداد بین فروشنده و خریدار دارند که مهمترین آنها عبارتند از:

1-قرداد آتی (آینده)

Futures  Contract  قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده توافق می کنند مقدار معینی نفت خام را با کیفیت مشخص، قیمت معلوم، در زمان و مکان مشخص معامله کنند. در واقع قراردادهای آتی برای مقادیر معینی از یک نوع نفت خام با API مشخص که باید در زمان و مکانی معین با قیمتی از قبل تعیین شده، مبادله شود، بسته خواهند شد. قرارداد آینده به عنوان وکالت نامه ای برای معاملات نقدی و واقعی قبل از خرید و فروش استفاده می شود. این امر به خریداران این امکان را می دهد که قیمت ها را قبل از خرید ارزیابی کنند و همچنین فروشنده می تواند اموال خود را قبل از فروش برآورد قیمت کند.

2-قرارداد سلف

این نوع قرادادنفتی نیز همانند قرارداد آتی مستلزم تعیین زمان تحویل کالا و قیمت از پیش تعیین شده است، با این تفاوت که در آن تماس، ارتباط و توافق مستقیم بین خریدار و فروشنده ( حتی اگر دلال  به عنوان میانجی در آن نقش ایفا کند) ضروری است.

3- قرارداد حق انتخاب

قرارداد حق انتخاب یا Option به خریدار نفت خام  این حق را می دهد تا قرارداد آینده را با قیمت مشخص و زمان خاص، خرید و فروش کند.  البته دارنده قرارداد ملزم به انجام این کار نیست. به عبارت دیگر این نوع قرارداد به خریدار اجازه و امکان می دهد که در انجام معامله یا انجام ندادن معامله بر حسب درک شرایط و امکانات خود تصمیم گیری کند. این نوع از قرادادهای نفتی، روشی برای جلوگیری از تحمیل ریسک و زدون خطر زیان اقتصادی در معامله است.این روش معامله از اول نوامبر 1986 میلادی وارد بازار بورس نفت شد و بر دو نوع است :

الف) انتخاب خریدار ( call options)

در این روش خریدار نفت می تواند در صورت تمایل یک قرارداد آتی(Future) را با یک قیمت ثابت که اصطلاحاً قیمت نفوذی strike price نامیده می شود، بخرد. در این حالت هر دو عامل (قیمت نفوذی و ماه تحویل) در هنگام اجرای قرارداد به صورت انتخابی تعیین می شود.

ب) انتخاب فروشنده (put option)

در این روش نیز همین اختیارات برای فروشنده در نظر گرفته شده است.

مهمترین نکته در این نوع قراردادنفتی آن است که خریدار می تواند قرار داد منعقده نفت خام را بفروشد یا به شرکت دیگری واگذار کند.

4- قرارداد تحویل نفت در مبداء

از دیگر انواع قراردادهای معامله نفت خام می توان به معاملات تحویل در مبداء    Free On Board یا بطور اختصار FOB نام برد. در این نوع معامله نفتکش در مبداء بارگیری محموله‌‌ (cargo) را از فروشنده (کشور صادر کننده نفت) تحویل گرفته و بهای آن قبلاً طی موافقت نامه های اقتصادی شرکت خریدار و فروشنده پرداخت شده، به محض خاتمه بارگیری و ترک مبداء فروشنده هیچگونه مسئولیتی در قبال بیمه و حمل و نقل و مسایل حاشیه ای به عهده ندارد و همچنانکه از نام آن پیداست به محض آزاد شدن (Free) از مرز بارگیری (Board) تمام مسایل مربوطه به عهده خریدار می باشد.

5-قرارداد تحویل نفت در مقصد

در این معامله که اصطلاحاً  Cost  Insurance And Freightیا به اختصارC.I.F نامیده می شود، مسئولیت و هزینه بیمه نفتکش(insurance ) و محموله آن (cargo) و هزینه حمل و نقل (Fright) به عهده فروشنده است. در واقع مسئولیت فروشنده پس از پایان تخلیه نفت و قطع لوله های بارگیری درمقصد و ارایه اسناد خاتمه می یابد.

6- قرارداد تحویل در مقصد بدون بیمه

در این معامله که اصطلاحاً  Cost and Freightیا به اختصارC & F نامیده می شود، قیمت محموله نفت (cargo) و هزینه حمل و نقل (Freight) از قبل به فروشنده تحویل شده و فروشنده نفت مسئولیت تحویل نفت با اسناد و مسایل مربوط به حمل و نقل را تا مقصد به عهده می گیرد.اما مسایل مربوط به بیمه (Insurance) به عهده خریدار است.

7-طرح معاوضه

طرح سو آپ یا  SWAP که از اواخر دهه 1980 میلادی در بازار بورس نفت رواج یافت، در واقع طرح معاوضه «تبادل ریسک قیمت» بین طرفین معامله است. یک طرف معامله خواهان آنست که قیمت خرید یا فروش در تاریخ مشخص در آینده در سطح معینی باشد. این قیمت ثابت با طرف دیگر معامله که ریسک تغییرات آینده را به عهده می گیرد توافق می شود. قیمت نفت در این معامله با قیمت شناور است که بر اساس قیمت پایه (Index) مشخص می شود. رایج ترین نوع معامله «سوآپ» که خیلی معمول و درک آن بسیار ساده است طرح معاوضه نفتی می باشد. در این گونه خرید و فروش که بنا به شرایط جغرافیایی و رئوپلتیکی و مسایل پیچیده سیاسی ـ جغرافیایی ـ فرهنگی اقتصادی صورت می گیرد تولید کننده تمایل دارد نفت خود را در نقطه ای به خریدار تحویل داده و معادل کیفی و کمی آن را در نقطه ای دیگر تحویل بگیرد. البته بابت این تغییر موقعیت جغرافیایی تحویل،‌کشور رابط حق ترانزیت یا دلالی دریافت می کند.

این مدل مناسبی برای کسب درآمدی ارزی از ترانزیت نفت در منطقه خاورمیانه است. به عنوان نمونه برخی کشورهای حوزه دریای خزر  جهت صادرات نفت خام تولیدی خود به آبهای آزاد دسترسی ندارند، ولی موقعیت جغرافیایی ایران این امکان را فراهم می کند که با طراحی مکانیسم سوآپ، نفت خام کشورهای شمالی دریای خزر را در بنادر جنوبی این دریا دریافت و در پالایشگاههای داخلی مصرف و معادل حجم آن در بنادر جنوبی کشور به شرکتهای سوآپ کننده تحویل شده و از این طریق مبلغی به عنوان حق سوآپ دریافت شود.

شایان ذکر است که انجام عملیات سواپ  نفت بین ایران و کشورهای حاشیه دریای خزر، ظرف سالهای ١٩٩٩ تا ٢٠٠٩ میلادی ٨٨٠ میلیون دلار برای کشور درآمد داشت، اما با لغو یکطرفه قراردادها از سوی ایران در سال 1389، محموله سوآپرها روی دریا باقی ماند که بار حقوقی زیادی برای شرکت ملی نفت ایران داشت.

حال که شناختی محدود از نحوه معامله نفت در بازارهای جهانی پیدا کردیم، می توان به تشریح وضعیت نفت ایران در بازارهای صادراتی پرداخت.

نفت ایران

ایران انواع مختلفی از نفت را در میادین خود تولید می کند که API نیمی از آنها بین 34 تا 35 است. البته نفت تولیدی از میدان سروش جزو نفت خام فوق سنگین، نفت میدان بهرگان سنگین و نفت میدان هنگام فوق سبک ارزیابی شده است. از طرف دیگر میزان گوگرد در انواع نفت خام ایران بالاست که آنها را در زمره نفت های ترش قرار می دهد. اصلی‌ترین محصولات صادراتی صنعت نفت ایران را نفت موتور، نفت صنعتی، گریس، ژل‌های نفتی، متانول و قیر تشکیل می دهد.

 در سالهای گذشته ۶۰ درصد نفت ایران به کشورهای واقع در شرق کانال سوئز، ۳۲ درصد به کشورهای اروپایی و مابقی به آفریقا صادر می شد ، اما بااعمال تحریم خرید نفت ایران از سوی کشورهای غربی، پنج کشور چین، کره جنوبی، ژاپن، هند و ترکیه جزو بزرگترین خریداران نفت خام ایران شدند. قیمت فروش نفت خام ما اغلب کمی پایین تر از میانگین قیمت سبد نفتی اوپک است. این سبد نفتی ترکیبی از 13 نفت خام شاخص شامل "اورینت" اکوادور، "گیراسول" آنگولا، "مخلوط صحرا" الجزایر، "میناس" اندونزی،"سنگین" ایران،"اس سیدر" لیبی،"بصره لایت" عراق،"بانی لایت" نیجریه،"قطر مارین" قطر،"کویت اسپورت" کویت، "عرب لایت" عربستان، "موربان" امارات متحده عربی و  "بی.اف.سی17" ونزوئلاست که شاخصی برای وضعیت قیمت نفت در بازار و درآمدهای نفتی اوپک محسوب می شود.  بر اساس اعلام شرکت ملی نفت ایران، نحوه قیمت گذاری نفت خام صادراتی کشورمان در ماه اکتبر 2014(مهر 1393) به صورت مندرج در جدول روبرو بوده است.

ایران اگرچه ظرفیت تولیدی بالغ بر 4/2 میلیون بشکه نفت خام در روز دارد که سه سال پیش 60 درصد ازآن روزانه صادر می شد ولی تحریم های غیرمنطقی میزان صادرات نفت خام ایران را به کمتر از 900 هزار بشکه در روز کاهش داد. ممانعت از بیمه نفت‌کش‌های ایرانی و همچنین تحریم و ممنوعیت بانک‌های داخلی برای دریافت پول نفت از مشتریان، در کاهش صادرات نفت خام کشورمان تاثیر بسزایی داشته است.

در صورت توافق میان ایران و کشورهای عضو گروه 1+5 در مذاکرات هسته ای و حذف تحریم های نفتی کشور، پیش بینی می شود که ظرفیت تولید نفت ایران در چهار سال آینده به حدود 5 میلیون و 700 بشکه در روز افزایش یابد.

پایانه های صادراتی

پایانه نفتی شمال (بهشهر) و پایانه نفتی ماهشهر جزو پایانه های صادرات نفت ایران هستند ولی مهمترین پایانه نفتی ایران در جزیره خارگ مستقر است.

اسکله نفتی این پایانه 1840 متر طول دارد که بزرگترین اسکله نفتی جزیره خارک است. جزیره خارک ظرفیت پهلوگیری همزمان 6 کشتی با ظرفیت 276 هزار تن را دارد که در حال حاضر روزانه 2 میلیون و 200 هزار بشکه نفت از این اسکله بارگیری می‌شود. اخیراًبا انجام پروژه های نوسازی و تعمیرات اساسی اسکله های بارگیری در این جزیره ، توان صادراتی نفت خام ایران از تمامی پایانه ها به 6 میلیون بشکه در روز رسیده است. 

از سوی دیگر با وارد مدار شدن چهار مخزن یک میلیون بشکه ای، ظرفیت ذخیره سازی نفت خام در جزیره خارک به ٢٨ میلیون بشکه رسیده است. مهمترین هدف از ساخت مخازن جدید افزایش توان ذخیره سازی نفت خام و ظرفیت بالقوه براساس استانداردهای جهانی، جلوگیری از مخلوط شدن نفت خام سبک و سنگین و اجتناب از عملیات جداسازی است.

حمل نفت به بازارهای مصرف

عمده نفت صادراتی ایران به بازارهای مصرف در نقاط مختلف دنیا از طریق تانکرهای عظیم نفتکش حمل می شود. در این بین سهم حمل نفت ایران توسط شرکت ملی نفتکش بیشتر از سایر شرکت های ترابری است.

شرکت ملی نفتکش ایران از شرکت های فرعی شرکت ملی نفت ایران محسوب می شود که در سال ۱۹۵۵ تاسیس  و در سال ۱۳۸۸ به بخش خصوصی واگذار شده است. این مجموعه در حال حاضر بزرگترین شرکت نفتکش در خاورمیانه و چهارمین شرکت نفتکش در جهان به شمار می رود. این شرکت نفت خام ایران را به بازارهای صادراتی انتقال می‌دهد و همچنین در تجارت متقابل، محموله های نفتی را برای سایر شرکت های نفتی نظیر رویال داچ شل، توتال، آرامکو سعودی و شرکت نفت دولتی کویت و ابوظبی حمل می کند.

نوشته: کامران نرجه

 این مقاله در صفحه 7 روزنامه اطلاعات دوشنبه 26 آبان 1393 درج شده است.

http://www.ettelaat.com/etiran/2014/11/17/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%8A-%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D9%87-2/

/ 0 نظر / 27 بازدید